В.Н.Иванов аатынан Дьаархан орто оскуолата төрүттэммитэ 95 сылыгар
Оскуола историятыттан
Дьаархаҥҥа маҥнайгы оскуола 1931 с. кулун тутар ыйга Оттоох диэн сиргэ ыал дьиэтигэр аһыллан үлэлээбитэ. Оскуола сэбиэдиссэйинэн Тимофей Егорович Очуров анаммыта, оскуолаҕа үөрэниэн баҕалаах 20-чэ оҕо 2 бөлөххө арахсан үөрэнэрэ.
1931 с. күһүнүгэр оскуоланы Хаахыйга көһөрбүттэрэ, оскуола 4 кылаастаах, начаалынай буолбута. Сэбиэдиссэйинэн Нам улууһуттан төрүттээх, анал учуутал үөрэхтээх Петр Николаевич Попов, учууталынан Павел Михайлович Михалев үлэлээбиттэрэ. Үөрэнэр усулуобуйа, биллэн турар, ыарахан этэ. Ыаллар алаастарынан, үрэх бастарынан, ыраах күөллэринэн бытанан олороллоро. Оҕолор үөрэх туһа диэн, көстөөх сирдэртэн сатыы кэлэллэрэ. Ити сылларга Филиппов А.П., Кочнев С.С., Саввинов И.Г., Яковлев Д.С., Кондратьев Р.П., Захаров П.М., Николаева Е.Н., Игнатьев М.П., Плотников А.В., Иванов И.С., Николаев Е.Н., Иннокентьев А.С., Алексеев Н.Н., Иванова А.Н. уо.д.а. учууталлаабыттара.
Оскуола үгүс бастакы үөрэнээччилэрэ, учууталлара Аҕа дойду Улуу сэриитигэр саа-саадах тутан төрөөбүт дойдубутун көмүскээбиттэрэ. Сэрии кэнниттэн оскуола сыыйа кэҥээн, оҕотун ахсаана лаппа улаатан испитэ, олох ирдэбилэ саҥа соруктары туруорбута. 1952-1963 с.с. оскуола сэбиэдиссэйинэн ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала Николай Николаевич Николаев үлэлээбитэ.
Кини быһаччы салалтатынан нэһилиэккэ саҥа оскуола дьиэтин тутуу саҕаламмыта. Нэһилиэк бары олохтоохторо көхтөөхтүк, бэриниилээхтик үлэлээн бэрт кылгас кэм иһигэр оскуола дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 1971 с. начаалынай оскуола буолара уурайан, 8 кылаастаах буолбута. Дириэктэринэн оскуола бэйэтин выпускнига Алексеев Гаврил Алексеевич үлэлээбитэ. Оскуолаҕа маҥнайгы предметнэй кэбиниэттэр аһыллыбыттара, саҥа предметтэр киллэриллибиттэрэ. 1971-1972 үөрэх дьылыгар 8 кылааһы бастакы выпускниктар бүтэрбиттэрэ.
1981 с. Егоров Николай Дмитриевич дириэктэрдии сылдьан оскуола матырыйаалынай базата хаҥыырыгар улахан үлэни ыыппыга. Спорт саалата, үлэ-сынньалаҥ лааҕырын базата тутуллубуттара, оскуола уунан ититиллэр систиэмэҕэ көспүтэ. Улахан болҕомто оҕо сайыҥҥы сынньалаҥар ууруллара. «Сардаҥа» лааҕыр үгүс оҕоҕо олоҕун суолун буларыгар бастакы үктэл буолбут буолуохтаах.
Оскуоланы саамай уһуннук, 38 сыл салайбыт дириэктэринэн улуус бочуоттаах олохтооҕо Федоров Константин Прокопьевич буолар. Кини эмиэ оскуола матырыйаалынай-тэхиниичэскэй базатын тупсарыыга, үөрэх хаачыстыбатын үрдэтиигэ улахан болҕомтотун уурбута.
1993 с. Дьаархан оскуолата орто оскуолаҕа уларыйбытынан сибээстээн, үөрэтэр-иитэр базаны хаҥатыы үлэтэ утумнаахтык барбыта. Профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ анаан мастарыскыай, оҕолору сылаас аһынан хааччыйыыга анаан остолобуой, учууталлар уопсай дьиэлэрэ тутуллубуттара. Орто оскуола буолуоҕуттан оҕолор үөрэххэ тардыһыылара күүһүрбүтэ, выпускниктар үөрэх араас кыһаларыгар киирэн бүтэрэн, үөрэхтээх үлэһит дьон буолбуттара.
Хаһан баҕарар оскуола киэн туттуутунан үөрэнээччилэрэ буолаллар. Оскуола кэлэктиибэ, нэһилиэк дьоно-сэргэтэ биллиилээх улахан үлэһит буолан үүнэн-сайдан тахсыбыт дьонунан киэн тутталлар: Иванов Василий Николаевич — историческай наука дуоктара, профессор, академик, Емельянов Николай Васильевич — филологическай наука дуоктора, профессор, Гаврильев Петр Петрович — географическай наука дуоктара, профессор, Бойнов Арзамас Иванович — тыа хаһаайыстыбатын наукатын дуоктара, профессор, САССР оттук миниистирин, бырамыысыланнас миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбит Гаврильев Ефим Никитич, СӨ Пенсионнай фондатын бастакы салайааччыта, суруйааччы Нехоруков Василий Федорович, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, уостан түспэт элбэх ырыалардаах композитор Александр Иванович Дмитриев-Таммах, мас тардыһыытыгар Арассыыйа 3 төгүллээх чөмпүйүөнэ, бэтэрээннэргэ аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера Инна Ивановна Пермякова (Антонова), кынаттаах кылыыһыт, Саха сирин элбэх төгүллээх рекордсмена Васильев Виталий Николаевич уо.д.а.
Араас кэмнэргэ үөрэнээччилэргэ дириҥ билиини биэрбит, дьон ытыктабылын ылбыт учууталлар үлэлээн ааспыттара. Олор истэригэр С.И.Биякованы, О.Г.Бияковы, М.С.Григорьеваны, В.Д.Григорьевы, Е.И.Ильинаны, А.И.Ботуеваны, Н.Н.Николаевы, Н.Г.Федоровы, Г.А.Алексеевы, Т.Д.Уткинаны, А.Ф.Саввинованы, Л.Э.Сорскаяны, Д.Е.Игнатьеваны, М.Н.Варфоломееваны, С.П.Максимовы, Ф.С.Прокопьеваны, В.А.Максимованы, З.Н.Степанованы, М.С.Семенованы, С.Н.Мартынованы, В.А.Павлованы, И.И.Антоновы, А.А.Петрованы, И.Е.Павловы, А.Н.Ефремовы, М.Н.Иванову уо.д.а. ааттыахха сөп.
Дойдуларын туһугар ыалдьар, туруорсар, ыйааһыннаах тыллаах биир дойдулаахтарын көмөтүнэн Үөрэх министиэристибэтин былааныгар киллэриллэн, 90 миэстэлээх саҥа оскуола дьиэтэ тутуллан 2009 с. үлэҕэ киирбитэ. Дьаарханнар махталларын бэлиэтин улахан учуонай, академик, уруккута Гуманитарнай чинчийии институтун дириэктэрэ, кэлин Олоҥхо институтун салайбыт Василий Николаевич Иванов аатын оскуолаларыгар иҥэрбиттэрэ.
Бу кэмҥэ эдэр дириэктэр Александров Павел Михайлович олох ирдэбиллэригэр сөп түбэһэрдии тэринэн, оскуола матырыйаалынай-тэхиниичэскэй базата сайдыытыгар күүстээхтик үлэлээбитэ. Цифровой үөрэхтээһин эйгэтин, «Точка роста» кэбиниэттэр аһыллыбыттара.
2021 сыллаахтан «Спортивная лига сельских школ» диэн күрэх оскуола дириэктэринэн 2019-2023 сс. үлэлээбит Никифоров Илия Васильевич көҕүлээһининэн, улуус кыра оскуолаларын икки ардыгар ыытыллар.
Оскуола кэлэктиибэ айымньылаахтык үлэлиир
А.И.Хараланов салалтатынан 28 киһилээх педагогическай кэлэктиип айымньылаахтык үлэлиир. Алексей Иннокентьевич эдэр салайааччы, үрдүк бибилэтиэкэр үөрэхтээх. Улуустааҕы киин бибилэтиэкэ ситимигэр, А.Н.Чусовской аатынан Ньурбатааҕы техническэй лицейгэ, онтон 2023-2025 сс. улуус дьаһалтатыгар кылаабынай исписэлииһинэн үлэлээбитэ.
Оскуола дириэктэрэ Алексей Иннокентьевич Хараланов кэпсииринэн, каадырынан хааччыллан олороллор. Кэлии үлэһиттэр толору хааччыллыылаах уопсай дьиэҕэ олороллор. 28 пед-үлэһиттэн 17 үрдүк үөрэхтээх. Үрдүк категориялаах — 2, 1 категориялааҕа — 12 учуутал.
Кэлэктиип төһүү үлэһиттэринэн буолаллар: Федорова Т.И. — Арассыыйа үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Саввинова А.Д., Васильева А.Р., Кычкина Т.П., Симакова Н.С., Иванова М.В. — СӨ үөрэҕириитин туйгуннара. Соловьева Е.И., Александрова З.А, Иванова М.В. — «Оскуола иннинээҕи үөрэҕирии сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайыннара. Иванов С.М., Григорьев В.Р. — «Надежда Якутии» бэлиэ хаһаайыннара. Егорова М.П., Николаева О.А., Ноговицына А.В. СӨ Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыттара.
«2025-2026 сс. үөрэх дьылыгар 59 оҕо оскуолаҕа үөрэнэр, уһуйааҥҥа 25 оҕо сылдьар, — диир Алексей Иннокентьевич. — 11 кылааһы — 4 оҕо, 9 кылааһы 5 оҕо бүтэрэр. Оҕолорбут аҕыйах диэбэппит. Күүспүт-кыахпыт тиийэринэн бары тэрээһиннэргэ ситиһиилээхтик кыттабыт. Балаҕан ыйыгар биһиги оскуолабыт базатыгар быыһааччы идэтигэр үөрэтэр профильнай кылаас аһыллыбыта. Физкултуура уонна ОБЖ учуутала Владимир Русланович Григорьев салалтатынан оҕолор өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куонкуруска ситиһиилэммиттэрэ.
Үөрэнээччилэрбит олимпиадаларга, араас куонкурустарга бириистээх миэстэлэргэ тиксэллэр. Сыллата академик, историческай наука дуоктара, профессор В.Н.Иванов аатынан эрэгийиэннээҕи Ивановскай педагогическай ааҕыы ыытыллар. Ааспыт нэдиэлэҕэ оскуолабыт үбүлүөйүн чэрчитинэн эмиэ бу тэрээһини улуус иһинэн ыыттыбыт. 13 киһи кыттыбыта. Пед-ааҕыы тэрээһинигэр көмөлөспүт, кыттааччылар үлэлэрин сыаналаспыт улуустааҕы үөрэх салалтатын үлэһиттэрэ ааҕыылар тэрээһиннэригэр үрдүк сыанабылы биэрбиттэрэ. Быйылгыттан оҕолору итии аһынан хааччыйыыга, итиэннэ атыылаан эбии дохуот киллэрэр сыалтан сайынын хаппыыста олордуохпут».
Аны билигин дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы Александра Романовна Васильеваны истиэҕиҥ:
«Үөрэнээччилэри үөрэтиигэ-иитиигэ айымньылаахтык үлэлииргэ дьулуһабыт. Каадырдар саҥардылыннылар. Оҕо инникитин хайдах үөрэхтээх, үлэһит киһи буолан тахсарын акылаата алын кылаастарга ууруллар. Начаалынай кылаастарга Саввинова А.Д. Васильева И.В., Федорова А.А., Игнатьева А.А. үлэлии сылдьаллар:
Быйылгы үөрэх дьылыгар математика учуутала тиийбэтинэн сибээстээн, Чаппанда орто оскуолатын математикаҕа учуутала Андросова Н.А. нэдиэлэҕэ икки күн кэлэн үөрэтэр. Кэлэр үөрэх дьылыгар математика, омук тылын, алын кылаас учууталларыгар наадыйабыт.
Бүтэһик сылларга ЕГЭ-ни 100% туттаран иһэбит. Быйыл да үчүгэй түмүккэ үлэлэһэбит. Дьаһалтаны уонна нэһилиэк тэрилтэлэрин — кулуубу, «Саһарҕа» ХЭТ-и кытта ыкса ситимнээхтик үлэлиибит. Оҕолору сайыннарарга кулууппут үлэһиттэрэ олус улахан көмөнү оҥороллор, аппаратуранан эмиэ көмөлөһөллөр. ССРС култууратын туйгуна Х.И.Терентьева-Хартасова аатынан куукула норуодунай тыйаатырыгар оҕолордуун, үлэһиттэрдиин көхтөөх кыттыыны ылабыт.
Оскуола ыҥырыы таһаарда даҕаны, попечителлэрбит көмөлөһөллөр. «Саһарҕа» ХЭТ сылын аайы оскуоланы бүтэрээччилэргэ барыларыгар харчынан сэмэй көмөтүн туттарар. Сыллата оскуола бастыҥ выпускниктарыгар академик В.Н.Иванов, биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэл Д.С.Жиркова, нэһилиэк дьокутааттарын, нэһилиэк баһылыгын, оскуола дириэктэрин анал стипендиялара туттарыллар. Нэһилиэккэ ыытыллар бары үлэ оскуола кыттыыта суох барбат. Хомуйуу, ыраастаныы, киэргэтии, кэнсиэр, ыалдьыттары көрсүү буоллун, барытыгар көхтөөхтүк кыттабыт».
Биһиги үөрэхтээх, үлэһит дьон буоларбытыгар чиҥ акылааты уурбут, үөрэххэ-билиигэ сирдээбит учууталларбытыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит! Үөрэммит, үлэлээбит тапталлаах оскуолабыт үүнэ-сайда туруохтун!
Бэчээккэ бэлэмнээтэ Геннадий АНТОНОВ,
1985 с. Дьаархан 8 кылаастаах оскуолатын выпускнига