Ахсынньы дьыбарын хайытан, Акана аҕыс кылаастаах оскуолатын 60 сыл анараатыгар бүтэрбит доҕоттор сүрэхпит ип-итиинэн илгийэн, күлүмнэс күн утаҕыныы сырдаан, сэһэн-тэптэл тимэҕин сүөрэн, билии кыһатын 95 сыллаах дьоро күнүгэр мустуохпут.
Онон уйулҕа хаппахчытын аанын сэрэнэн сэгэтэн, оччотооҕу дьикти саас сиэдэрэй симэхтээх кырдалларынан сэгэлдьийэ хаамарбытын саҕалаатыбыт.
Күн-дьыл эрэдэһинин, эргиирин ама, ким тохтотуой? Сааһы сайын, сайыны күһүн, оттон кинини кыһын солбуйа турдахтара. Биһиги бэлиэр, солотуулаах күһүн алгыс аргыстаах айанын көнчөйдөөн, ыра санаалыы ып-ыраас хаарга этэҥҥэ суол үктээн, аргыый аҕай олоххо айаммыт салҕанар.
«Кырдьыы кыһарҕаннаах” дииллэр да, кини Таҥара бэлэҕэ буоллаҕа. Ол иһин мичийэ үөрбүт, күн күөрэйэ үүннэҕин аайы ити бэлэх күндүтэ-суолтата чөмчүүк таастыы кэрэтийэр. Сыта-олоро туох да иһин ааһан-араҕан биэрбэт, саҕахха саспыт кэм минньигэс амтанынан үссэнии өссө күүһүрэр. Хаһыҥҥа хаарыйтарбакка күөх киэргэллэрин устубатах санаа кырадаһыннарын салгынтан тутан, сааһылыыр-саамылыыр түбүгү — дьол биир чыпчылҕан түгэнинэн ааҕарга сөп.
Дьэ, онон, сүһүөхпэр уйдара сылдьарбынан, умнуган буолуу хонуктуу илигинэн, үөлээннээхтэрим туһунан ойум-сойум тутан сурукка тиһиим дуу… Бүгүн кинилэртэн биирдэригэр таба тайанан кэпсииргэ холонуом…
«Сааскы кэм» чүмэчи сырдыгар…
Соһуччу соҕустук саҕалыам. Аҕалаатар аҕам барахсан баара-суоҕа алта сааһыгар икки хараҕынан көрбөт буолта. Күн сырдыга кэрэтин кини түөрт оҕолоруттан, ийэлээтэр ийэбититтэн уонна “Кыым”, “Коммунизм суола” хаһыаттартан, “Хотугу сулус” сурунаалтан Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай сорох айымньыларыттан, Николай Якутскай “Төлкөтүттэн”, “Көмүстээх үрүйэтиттэн”, Амма Аччыгыйа “Сааскы кэмиттэн” о.д.а. атыттартан билбит дьоллоох этэ. Оччолорго электричество уотун сарсыарда, киэһэ дизели үлэлэтэн биэрэллэрэ, бадаҕа, киэһэ уоҥҥа араараллара. Аҕабар доргуччу ааҕан биэрээччи мин этим, уот барда да, чүмэчи уматан, кинигэ дьоруойдарын умсулҕаннаах олохторуттан долгуйарбыт, уйадыйарбыт, үөрэрбит өргө диэри уостубат этэ.
Хомойуох иһин, кэлимсэ сайдыы (глобализация) силлиэтигэр ытыйтаран, ааһар былыттарыгар олорсон ийэ тылым уус-уран айымньыларыттан балай да тэйэ сылдьыбытым, сыыһаны-халтыны көннөстөр хаһан да хойут буолбат. Ол иһин бу матырыйаалы суруйарбар саха саарына, улуу киһи Амма Аччыгыйын “Сааскы кэмигэр” иккистээн эргилинним уонна тылынан сатаан да этиллибэт дуоһуйуу ыллым. Мэктиэтигэр, харахпар Лэглээриннэр кыра балаҕаннара дыбарыас буолан көһүннэ уонна Микиитэ бастыҥ доҕоро Даарыйа эмээхсин хаһан да бараммат кэпсээннэрэ кулгаахпар кутулуннулар. Онно иһилиннэ урааҥхай саха өркөн өйө-санаата, түгэҕэ көстүбэт муудараһа, олоҥхо курдук оҥоһуулаах олоххо таптала уонна эрэлэ.
Даарыйалаах Мэхээлэ түстээбит төлкөлөрө
Сүргэни көтөҕөр кэпсээммэр киириим уонна чуо-бааччы кини дьоруойугар ХИФУ профессора, педагогическай наука доктора, Россия Хотугулуу Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтугар уон биэс сыл устатата методика кафедратын салайбыт, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит доҕорбутугар Евдокия Михайловна Поликарповаҕа тиийиим. Били, поэт Иван Мигалкин “оҕо этим, отон этим” диэбитинии кинилиин ойор күннээх оҕо саастан күнү сырса мэниктээн, бииргэ улааппыт буолан иһирэхтик “Дьэбдьиэй” диибин.
Урутаан этэххэ, кини атын дьонтон ордон, улаатан дорҕоонноохтук ааттанарын тириитин таһынан аһарынар, ылыммат, кыыһырар идэлээх, сэмэй киһи сэдэҕэ. Төрөөбүт төрүт тылбытын үөрэтии ньымаларын уһуйааҥҥа, оскуолаҕа тарҕатыыга институт, кафедралар бары үлэһиттэрэ тугунан да кээмэйдэммэт кэскиллээх-сыралаах үлэни ыыталларыгар сүгүрүйэн туран махтаныахха эрэ сөп. Манна барытыгар Евдокия Михайловна кылаата баар диэтэххэ баһан этии буолбат.
Республика араас муннуктарыгар тиийдэххэ, кини үөрэппит-такайбыт устудьуоннара ситиһиилээхтик үлэлииллэрэ, саҥаттан саҥа сүүрээннэри киллэрэллэрэ, ийэ тылы харыстыырга уонна сайыннарарга күрэстэспиттии инники күөҥҥэ иһэллэриттэн олус үөрэҕин. “Учуутал дьоло — үөрэппит оҕолоругар” диэн, бука, манныгы этэн эрдэхтэрэ. Үөрэнээччилэрэ хайаатар да учууталларын махталлаахтык ахталлар, киниэхэ үөрэммиттэринэн киэн тутта ааттыыллар.
Устудьуоннары кытта испэктээк кэнниттэн.
Евдокия Поликарпова Дьөҥкүүдэ Эбэ барахсан кыталык түһэн үҥкүүлүүр кырдалыттан куорсун анньынан наука дабааннарыгар хорсуннук дабайбыт кистэлэҥнэрин таайарга холонуум.
Билэбит, хайа баҕарар оҕо киһи-хара буоларыгар учуутал оруола улаханын. Бу манна Дьэбдьиэй саха тылыгар тапталы иҥэрбит учууталын Мария Алексеевна Местникованы саамай үрдүк кэрдиискэ туруорар. Сөп бөҕө буоллаҕа дии! Оттон мин итиннэ эбэн биэрэрим наадалаах. Тугу диэ?
“Сааскы кэмҥэ” эргиллибитим сэмсэ тылы төрөттө. Лэглээриннэр дьиэ кэргэттэрэ харахпар ойууланан көһүннүлэр. Ийэтэ Дария Архиповна, аҕата Михаил Егорович дьиҥ-чахчы уу сахалыы ис кииллээх, Аканаҕа ытыктанар дьон этэ. Даарыйа ааттын да Даарыйа буоллаҕа, кинилиин кэпсэттэххэ омуна суох остуоруйа-олоҥхо дойдутугар ыалдьыттаабыттыы сананарым. Бу тыла ууһа-урана, аны туран куолаһын уларытан араас уобарастарга киирэрэ сөҕүмэр этэ, сөбүлээбэтэҕинэ, биир-икки тылынан сытыытык, ураты итэҕэтиилээхтик эппиэттэһэ түһээт, тыал-хаар курдук аһарынар идэлээҕэ… Хом санааны сүгэһэр гымматынан тэҥнээҕэ суоҕа. Даарыйа саха тылын сүмэтин, дириҥ далайын иҥэриммит, ураты тыл баайдаах ийэ этэ, ол Дьэбдьиэҕэ бэрилиннэҕэ дии!
Аны туран Михаил Егорович, Мэхээлэ, күҥҥэ уонна саҥарар этэ диэтэхпинэ сыыспаппын. Дэлэҕэ да кинини “Саҥарбат Мэхээлэ” диэн дьон-сэргэ ааттыа дуо? Ол гынан баран, бу иһэ истээх. Кини муударайа, анааран көрөр өйө-санаата, сыысхала суох түмүктэри оҥоруута аҕыйах саҥалааҕыттан силис тартаҕа. Кэлин балачча үөрэхтээхпин диэн улаатымсыйа сатаан Мэхээлэни табаарыстарбар “Скандинавия омуктарыттан биирдэстэрэ” — диэн күллэртиирим. Билэбит — финнэргэ, норвежецтэргэ, шведтэргэ “слово – серебро, молчание – золото” диэн омуктарын култуурата баарын.
Даарыйалаах Мэхээлэ былыргы дьон сиэринэн үөрэх бөҕөнү баһылаабатахтара, колхуос, сопхуос туруу үлэһиттэрэ этилэр, биэс оҕону улаатыннаран, олох киэҥ аартыгар үктэннэрбиттэрэ. Ыччаттара, удьуор сыдьааннара төрүччүлэрин үтүө ааттарын чиэстээхтик өрө тута сылдьаллара үгүстэргэ холобур буолар.
Ийэ тылбытын харах харатыныы харыстыырга Евдокия Поликарпова сыралаах үлэтэ күннэтэ оскуолаларга үөрэх кинигэтэ буолан, саха оҕотун үтүө сиэргэ-майгыга иитиигэ, төрөөбүт тылга, дойдуга уҕараабат таптал тыынын иҥэриигэ үлэлиир. Оттон самодеятельнай композитор Егор Поликарпов кэрэ дорҕоонноро ким баҕарар сүрэҕэр ньургуһун сибэккини тылыннарар. Атын оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, хос-хос сиэннэрэ — дьон сэргиир үлэһит дьонноро. Этэҥҥэ эрэ буоллуннар!
Тапталлаах оскуолам үбүлүөйүттэн тирэнэн, оҕо сааспар төннө түһэн ыллым. Тус бэйэм туспунан суруйдум дии санаабаппын, үөлээннээҕим Дьэбдьиэй наукаҕа үлэтинэн “саха сахатынан кэрэтин” туоһулуурга сыратын-сылбатын аахсыбатын көрдөрө сатаатым.
Республика хаһыаттарыгар, Саха НКИК–ка кини элбэхтик сурулларынан-көстөрүнэн ийэ тылбыт барахсан ымпыктарыгар-чымпыктарыгар тохтооботум. Сүрүн болҕомтобун “саха сахатынан кэрэ” буоларыгар дьиэ кэргэн ис тутула баһылыыр оруоллааҕын чопчулуу сатаатаҕым буоллун.
Итиннэ Дьэбдьиэй көмүстээҕэр күндү ийэлээх аҕатын кэрэ Лэглээриннэргэ холообутум сөп соҕус ини дии саныыбын.
Афанасий Иванов