Олоҥхо курдук улуу айымньыны айбыт омук модун духуобунай, интеллектуальнай кыахтаах. Ол аата кэлэр кэрэ кэскиллээх.
Багдарыын Сүлбэ.
Бу аҕыйах тылтан Багдарыын Сүлбэ өйүн-санаатын дириҥэ, норуотугар баҕа санаата, олорбут олоҕун оҥкула уонна инникигэ эрэлэ дьэҥкэтик көстөн кэлэр.
Инникигэ эрэл. Багдарыын Сүлбэ толкуйа олус дириҥ уонна киэҥ. Норуот инники дьылҕата, сайдыыта кинини сүрдээҕин долгутара уонна онно сөптөөх сүбэни-соргуну биэрэрэ. Тугу гыныахха, хайдах хамсаныахха наадатын. Олоххо хайдахтаах да уларыйыы, түһүү-тахсыы буолбутун иһин, санааны түһэрбэккэ, күүстээхтик сананан иннигит диэки баран иһиҥ диэн сүбэлиирэ: “Эһиннибит-быһынныбыт диэн ытыы-соҥуу сылдьыы уонна ол санаа тарҕаныыта биллибэтинэн-көстүбэтинэн бар дьону кэбирэтэр, сүһүрдэр. Санаа итинник түһүүтэ, туох-ханнык иннинэ, олоххо опыта суох эдэр дьоҥҥо куһаҕан өттүнэн дьайар. Быыһанар, салгыы сайдар, туругурар суолу, быыһы-хайаҕаһы көрдүөххэ, тобулуохха наада. Онно сүбэни холбуохтаахпыт, күүһү түмүөхтээхпит.”
Ыччат туһугар. Багдарыын Сүлбэ ыччат инники дьылҕатыгар долгуйуута төрөппүт таптыыр оҕотун инникитин туһугар долгуйарын курдук олус истиҥ уонна сытыы иэйии этэ. Уонна туох баар үлэтин, суруйууларын ыччакка аныыбын диирэ. Кини: “Үөрэнэн, үлэлээн, өйү-санааны сытыылаан олоххутун оҥостуҥ, үүнүҥ-үрдээҥ, дьон-норуот буолуҥ”, “Ыччат бэрээдэктээх буоларга дьулуһуохтаах. Арыгы куһаҕан, эстии буоларын өйдүөххэ. Үөрэхтээх, идэлээх, үлэлээх буолуҥ. Ыал буолан оҕолонуҥ-урууланыҥ диэн алгыыбын”, “Спордунан дьарыктаныҥ, эти-хааны эрчийиҥ. Ол гынан баран, спортсмен буолан, рекорду олохтуу сатаамаҥ. Доруобуйаҕытын тупсарар туһугар дьарыктаныҥ”, “Үчүгэй билиилээх, туйгун бэлэмнээх специалист буоларга дьулуһуҥ”, “Бу маннык үтүө кэмҥэ олоҕу саҥалыы тутууга кыттыбакка, көх-нэм буолбакка, сүүрүк хоту уста, халтай тэбэ сылдьар диэн хайдах сатаныай!?” “Эн көҥүлү туттуҥ – олоххун бэйэҥ оҥоһун. Киир-таҕыс, бул-тал” диэн сүбэ-соргу тыллары этэр.
Бу курдук, өссө да атын олус сөптөөх, үтүөҕэ эрэ сирдиир, ис сүрэҕиттэн тахсар сүбэлэри бүтүн саха ыччатыгар этэр этэ улахан Учуутал Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ.
Бэйэҕэ сыанабыл туһунан (самооценка). Михаил Спиридонович биир ойуччу тутар санаатынан буолар саха киһитэ бэйэтин омук быһыытынан намтаппакка, сөптөөх орто сүрүнү булан, атын омук дьонун кытта тэҥҥэ алтыһан сылдьарыгар уонна дьон сайдыыга дьулуһар баҕатын күөдьүтүү. Кини сүбэлиир: “Мин сахабын, мин дьону кытта тэҥ киһибин диэн бэйэни сэнэммэт, кыратыппат гына үлэ барыахтаах. Бэйэтин сэнэнэ, мин баҕас дии сылдьар киһи хаһан баҕарар өйө-санаата, илиитэ-атаҕа муҥур буолар”, “Саха түҥ былыргы баай историялаах омук. Биһиги революция иннинэ, революция маҥнайгы сылларыгар улахан суруйааччылардаах, бас-көс дьоннордоох этибит. Холобур Күлүмнүүр, Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа”, “Патриот буолуохха наада, сайдыылаах омуктар таһымнарыгар норуоту, ыччаты тиэрдиэххэ наада. Олохтон хаалымыаҕыҥ, бастыҥ омуктар кэккэлэригэр тахсыаҕыҥ!”. Ама бу тыллары истибит киһи сүөм үрдүктүк сананыа, билиигэ-көрүүгэ, сырдыкка тардыһыыта күүһүрүө суоҕа дуо?!
Учуутал дьайыыта. Багдарыын Сүлбэ олоҕун суолун таларыгар кырата суох сабыдыалы оҥорбут киһинэн профессор Г.П. Башарин буолар дии саныыбын. Ол курдук, устудьуоннар Михаил Иванов, Василий Яковлев, Афанасий Федоров Георгий Прокопьевич курдук уһулуччулаах уһуйааччыга үөрэнэн, кини куруһуогар дьарыктанан үйэлээх айымньылары, үлэлэри суруйан, сытыы киирсиилээх, утарсыылаах олоҕу олорон бар дьонноругар сырдык өйдөбүлү хааллардахтара.
Ити курдук Багдарыын Сүлбэ топонимикаҕа академическай таһымнаах үлэтэ, былыргы номохтору, үһүйээннэри хомуйан таһаарыыта, репрессия туһунан кинигэлэрэ, Далан “Тыгын Дархана”, “Тулаайах оҕото“, “Үһүс хараҕа” саха норуотун түҥ былыргыттан саҕалаан историятын көрдөрөллөр, кэпсииллэр. Ити аата, кинилэр дьиҥнээх Учууталга үөрэнэн, кини биэрбит билиитин эттэригэр-хааннарыгар иҥэринэн, онтуларын сайыннаран, бар дьонноругар суруйан хаалларбыттар.
Чугас доҕор. Хайа баҕарар киһиэхэ ордук күндү, чугас доҕорунан эдэр сааһыгар бодоруспут доҕоро буолар диэн өйдөбүл баар. Итиннэ даҕатан Багдарыын Сүлбэ: “Саамай чугастык саныыр киһим – Далан. Институкка бииргэ үөрэммиппит. Онтон өссө сымыйа балыырга түбэһэн хаайыыга бииргэ олорбуппут. Национализмҥа буруйдаабыттара. Босхолонон тахсан атын-атын үлэҕэ үлэлээбиппит гынан баран, сибээспитин быспатахпыт”, диэн олус сылаастык ахтан суруйар. Бу майгыннаһар дьылҕалаах дьон айымньылаах олохторун, доҕордуу сыһыаннарын туһунан “Сүдү киһи Багдарыын Сүлбэ” кинигэҕэ “Багдарыын Сүлбэ уонна Далан” диэн ааттаах баска кылгас да буоллар суруйуу баар.
Далааһыннаах көрүү. Багдарыын Сүлбэ олоххо далааһыннаах көрүүтэ, норуотун инники дьылҕата кинини долгутара бу тыллартан көстөр: “Биһиги ахсааммытын элбэтиэхтээхпит, ол аата доруобуйабытын тупсарыахтаахпыт, төрүөхтээхпит-ууһуохтаахпыт. Биһиги ахсаан өртүнэн аҕыйахпыт тухары дойдубутугар хайдах да хаһаайын буолар кыахпыт суох.” Бу аата Михаил Спиридонович доруобуйаны көрүнэн, чөл туруктанан чэгиэн дьону төрөтүҥ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ чэгиэн дьон төрөөн истэҕинэ норуот кэхтибэт диэн этэр. Бу этиитинэн кини бүтүн норуот генофондатын уонна демография курдук тыын боппуруостары таарыйар.
Сүдү олох оҥкула. Бу суруйуубар Багдарыын Сүлбэ туһунан өссө биир суолу бэлиэтиэхпин баҕарабын. “Сүдү киһи Багдарыын Сүлбэ” кинигэҕэ үлэлиирбэр кини туһунан ыстатыйалары, ахтыылары син аахтым уонна Багдарыын Сүлбэни академик Д.С. Лихачевка олус майгынната санаатым. Бу икки сүдү дьон толкуйдара, олоҕу көрүүлэрэ, ыччакка сыһыаннара, ыччат инникитэ сырдык буоларыгар ис сүрэхтэриттэн кыһамньылара уонна баҕа санаалара, олохторун сорох түгэннэрэ, тулалыыр эйгэҕэ сыһыаннара сүрдээҕин да майгыннаһар эбит!
Кинилэр иккиэн устудьуоннуур сылларыгар куруһуокка дьарыктаммыттарын иһин (Багдарыын Сүлбэ Г.П. Башарин салайар Саха сирин историятын үөрэтэр куруһуокка, Дм. Лихачев — “Космическая академия наук” куруһуокка) хаайыллыбыттара. Сиппит-хоппут саастарыгар иккиэн общественнай үлэнэн күүскэ дьарыктаммыттара. Багдарыын Сүлбэ олус дьоһуннаах олоҕу олорбут, албыны-көлдьүнү сөбүлээбэт, кырдьыгы этэриттэн куттаммат, үтүө, аһыныгас сүрэхтээх буолан баран олус хорсун санаалаах, кыһалҕалаахха мэлдьи көмөлөһөр, эрэллээх доҕор, дьоҥҥо үтүөнү оҥороруттан дьоллонор этэ.
Д.С. Лихачев бу тыллара кини олорбут олоҕун кэрэһэлииллэр: “Надо прожить жизнь с достоинством. Чтобы не стыдно было вспомнить. Достоинство требует доброты, великодушия, умения быть правдивым, хорошим другом, находить радость в помощи другим”. Академик эмиэ ити суруйбутун курдук сүрдээх дьоһуннаах олоҕу олорбута.
Улахан учуутал. Бары билэрбит курдук, Михаил Спиридонович 16 сыл устата Бүлүү педагогическай учуулуссатын салайбыта, күүскэ сайыннарбыта. Бу кыһа республикаҕа бастакынан сахалыы тыллаах оскуолаларга үлэлиэхтээх учууталлары бэлэмнээн саҕалаабыта. Михаил Спиридоновичка үөрэммит дьон ахтыыларыттан, атын да суруйуулартан көрдөххө, кини үөрэтэр оҕолоругар аҕалыы кыһамньылаах сыһыана, үөрэтии систиэмэтин бэйэтин ураты, сайдыыга туһуламмыт көрүүтүнэн олохтооһуна, күүстээх преподавателлэри түмүүтэ, үөрэх кыһата материальнай өттүнэн хааччыллыыта – бу барыта кинини талааннаах учуутал уонна дьоҕурдаах салайааччы быһыытынан хаачыстыбатын көрдөрөллөр.
Ис кыах күүһэ. Михаил Спиридонович хайа да үлэҕэ ылсыбытын иһин, ол дьыалатыгар бүттүүн бэйэтин ууран туран үлэлиирэ. Наука эйгэтигэр сир ааттарын дириҥник чинчийэн үөрэтэр, бу үлэтин сэргэ общественнай үлэнэн ис сүрэҕиттэн баҕаран туран үлэлиир, архыыпка элбэхтик хасыһан историяҕа сыһыаннаах кинигэлэри суруйар. Бу оҥорбут киэҥ хабааннаах үлэлэрэ кини бэйэтигэр улахан ирдэбиллээҕин, бириэмэтин сөпкө аттаран (билигин тайм-менеджмент диэн сөбүлээн туттар тыллара) туттарын, туруоруммут сыалын-соругун ситиһэр дьүккүөрдээҕин, олоҕор хайа хайысханан барарын чопчу билэрин уонна бэйэтин ис кыаҕар, күүһүгэр мэлдьи эрэллээх буоларын туоһулууллар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ баҕа санаа. Багдарыын Сүлбэ курдук кытаанах сүрүннээх, дириҥ толкуйдаах, олоххо муударай көрүүлээх СҮДҮ КИҺИ сүбэлэрэ, эппит тыллара, олорбут олоҕун холобура билиҥҥи уустук кэмҥэ аҕыйах ахсааннаах саха норуотугар өлбөт мэҥэ уутун тэҥэ наада буолла. Үөрэҕирии, култуура тэрилтэлэрэ, общественность Михаил Спиридонович үөрэҕин тарҕаталлара буоллар олус туһалаах уонна махталлаах хамсааһын буолуо этэ.
Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ оҥорон хаалларбыт үтүмэн үлэтэ, ыччакка анаабыт суруйуулара умнууга хаалбакка, саҥаттан күөдьүйэн, хас биирдии киһи өйүн-санаатын уһугуннарыан, кини сүбэлэрэ дьон олоҕун суолугар сөптөөх хайысханы буларыгар көмөлөһүөн баҕарабын. Төһө да кэм ааспытын иһин, Сүдү Киһи эппит тылларын суолтата сыппыа суохтарыгар эрэнэбин.
Л.В. Иванова,
СӨ култууратын туйгуна, «Сүдү киһи Багдарыын Сүлбэ» кинигэ ааптара.