Кулун тутар 27 күнүгэр баай устуоруйалаах, биллэр-көстер талааннаах выпускниктардаах Баһылай Ньукулаайабыс Уйбаныап аатынан Ньурба улууһун Дьаархан орто оскуолата төрүттэммитэ 95 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээтибит.
Манан сибээстээн бүгүн биһиги нэһилиэккэ удьуоруттан утумнаах учууталлар – Максимовтар династияларын – сырдатабыт. Идэ, талаан биир үксүн утумнаан бэриллэр. Ол курдук кинилэр удьуордарыгар 9 учуутал идэлээх баар. Династия учууталларын уопсай ыстааһа – 136 сыл.
Династияны төрүттээччилэринэн мин төрөппүттэрим Спиридон Петрович, Виктория Алексеевна Максимовтар буолаллар.
Аҕам Спиридон Петрович 1944 с. алтынньы 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой Арыылааҕар Пётр Сидорович уонна Дария Исааковна Максимовтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Максимовтар соҕотох оҕолоро, Спиридон, 10 сааһын туолуута аҕата Бүөтүр олохтон барбыта. Соҕотох хаалбыт ийэтин кыһалҕатын ылынаннар, олохтоох дьаһалта көмөтүнэн, Спиридону Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтигэр олохтообуттара.
Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар уол музыкаҕа, ырыаҕа айылҕаттан бэриллибит дьоҕура биллибитэ. Тойбохой оскуолатын 9-с кылааһын бүтэрээт, Бүлүүтээҕи педучилищеҕа алын кылаас учууталларын бэлэмниир салааҕа туттарсан киирбитэ. Училищеҕа үөрэммит сылларыгар духовой оркестрга дьарыктаммыта. Үөрэҕин бүтэрэригэр учуутал дипломун таһынан, «Духовой оркестр салайааччыта» диэн дастабырыанньаны эбии туппута.
1966 с. биир идэҕэ тэҥҥэ үөрэнэр Дьаархан кыыһын Алексеева Виктория Алексеевналыын санааларын холбооннор ыал буолбуттара. Максимовтар үөрэхтэрин бүтэрээт 1967 с. Дьаархан алын кылааһын оскуолатыгар үлэлэрин саҕалаабыттара. 1968 с. Маалыкай оскуолатыгар көһөннөр салгыы үлэлээбиттэрэ. 1968-1973 с. Спиридон Петрович Маалыкай оскуолатыгар саамай таһаарыылаахтык үлэлээн ааспыта. Кини оскуолаҕа тэрийбит духовой оркестра оройуоҥҥа киэҥник биллибитэ. Yөpүүлээx бырааһынньыктар, оройуоҥҥа ыытыллар фестиваллар, араас култуурунай тэрээһиннэр бу духовой оркестр музыкатынан ньиргийэн ааһаллара.
1973 с. Максимовтар Дьаархан нэһилиэгэр төннөн кэлэннэр олохсуйбуттара. Бу кэмтэн ылата Спиридон Петрович ырыа айарга холонон барбыта. Ол курдук хорга аналлаах Ороһуунускай «Хорсун санаа өpгөhө», «Биллибэт саллаат уҥуоҕар» ырыалары, А.Бурцев «Ньургуһун», «Ким киэргэттэ» (Г.Данилов), П. Тобуруокап «Манчаары дойдута» ырыалары айбыта.
Оройуон фестивалларыгар Дьаархан ыччаттара Спиридон Петрович хорга аналлаах ырыаларын хас да куолаһынан толороннор биһирэммиттэрэ. Оччотооҕу сэбиэскэй кэм ырыаларын оҕолорго, ыччаттарга, аҕа саастаах дьоҥҥо үөрэппит, уһуйбут киһинэн чахчы Спиридон Петрович Максимов буолар. Дьаарханнааҕы оҕо уһуйааныгар, оскуолатыгар ырыа алыптаах эйгэтигэр үгүс көлүөнэ оҕолору үөрэппитэ.
Айылҕаттан бэриллибит кэрэ, баритон куоластааҕа. Концертарга ыллыырын олохтоох көрөөччүлэр биһирии истэллэрэ. Биир кэмҥэ, Дьаархан оскуолатын үөрэнээччи уолаттарын түмэн, духовой оркестры тэрийэн, оройуон үөрэнээччилэрин фестивалыгар кыттаннар, үрдүк сыананы ылбыттара. Оскуолаҕа, дьиэтин түбүгүн таһынан, олохтоох кулуупка, норуодунай куукула тыйаатырыгар, араас култуурунай тэрээһиннэргэ кыттара. Кини доҕуһуоллаабыт ырыалара, үҥкүүлэрэ, куукула тыйаатырын сыанатыгар оонньообут оруоллара өспөт өйдөбүл буолан хааллахтара.
Спиридон Петрович ырыаҕа уһуйбут оҕолоруттан СӨ култууратын туйгуннара Лазарева Алевтина Афанасьевна, Мандарова Айталина Семеновна хоровик идэтин баһылаабыттара. Баяҥҥа уһуйбут уолаттара Кузьмин Афанасий Афанасьевич, Емельянов Юрий Афанасьевич Спиридон тэлбит айар суолун салҕаабыттара.
Ийэм Виктория Алексеевна Дьаархан орто оскуолатыгар 36 сыл алын кылаас учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээн, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
Кини олоҕун оҕону иитэр-үөрэтэр үлэҕэ анаабыта. Ол курдук, Виктория Алексеевна Педагогическай үлэ бэтэрээнэ, “Бастакы учуутал”, «Учууталлар учууталлара» бэлиэлэр хаһаайкалара, Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Үөрэҕирии систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ ааттары, о.д.а. таһаарыылаах, кыһамньылаах үлэни бэлиэтиир үрдүк наҕараадалары ылары ситиспитэ. Үйэлээх сааһыгар оскуолаҕа кэнчээри ыччаты үөрэтэн, оҕолорго билиини иҥэрбитэ.
Ийэлээх аҕам алта оҕону төрөтөн, билигин удьуордара тэнийэн элбэх сиэннэммиттэрэ, хос сиэннэммиттэрэ.
Бу олохторун үөрэҕирии эйгэтигэр, оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ анаабыт учууталлар үтүө үлэлэрин билигин кинилэр ыччаттара салгыыллар. Ол курдук, Максимовтар хас даҕаны көлүөнэ аймах дьон учуутал идэтин баһылаан, бу эйгэҕэ үлэлээбиттэрэ да, үлэлии сылдьааччылар да бааллар. Мин кинилэртэнтэн кэнчээри ыччаты үөрэтэр-иитэр үлэлэрин туһунан ыйыталастым.
Максимов Эдуард Спиридонович
Саамай улахан убайым учуутал үөрэҕэ суох да буоллар, олус муударай, киэҥ билиилээх киһи этэ. Кини кылгас кэмҥэ Сүлэ орто оскуолатыгар «Мастер-преподаватель по машиноведению» диэн предметы оҕолорго үөрэтэ сылдьыбыта.
Ол үлэлии сылдьан нуучча тылын учуутала ыалдьыбытын солбуйа сылдьан Пушкин “Евгений Онегинын” өйтөн ааҕан биэрбитигэр оҕолор олус диэн сөхпүттэрин кэпсииллэр. Хомойуох иһин, убайым билигин суох.
Ядрихинская Жанна Спиридоновна
Үөрэҕирии эйгэтигэр 25-c сылын үлэлии-хамныы сылдьар. 2006 сыллаахха Саха Государственнай педагогическай академиятын үрдүк үөрэҕин бүтэрэн, уруһуй, технология, черчение учууталын идэтин ылбыта.
Педагогическай үлэтин Нам улууһугар саҕалаабыта. Билигин уһуйааҥҥа үлэлиир.
– Тоҕо учуутал идэтин талбыппыный… Дьылҕа хаан, ыйаах эбитэ дуу.. Кыра эрдэхпинэ учуутал буола оонньуур этим.
Учуутал буолуу, мин санаабар, үөрэнээччи туох эмэ саҥа үөрүйэҕи ылынарыгар көмөлөһүү, дьоһун билиини иҥэрии, оҕо сайдыыга тардыһарыгар тус баҕатын үөскэтии буолар.
Үөрэнээччилэрбититтэн биһиги эмиэ элбэххэ үөрэнэбит.
Максимов Пётр Спиридонович
Намнааҕы педагогическай колледжы 2012 сыллаахха бүтэрбитэ. Технология учууталынан 10-ча сыл төрөөбүт оскуолатыгар оҕолору үлэҕэ уһуйбута.
– Мин идэбин таларбар төрөппүттэрим тутаах оруолу оонньообуттара. Учуутал эйгэтигэр улааппыт буоламмын, оҕолору кытта үлэлиэхпин баҕарарым. Бастаан утаа өр сыл ыанньыксыттаабытым. Онтон үөрэнэн учуутал идэтин ылбытым.
Симакова Наталья Спиридоновна
2004 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта. Үрдүк категориялаах учуутал, Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна.
— Үөрэҕирии эйгэтигэр үлэлээбитим ыраатта. Оҕолору кытта өй-санаа өттүнэн куруук эдэр, өрүү үлэ үөһүгэр сылдьабын.
Учуутал буолар идэбин, бу санаатахха, оҕо сылдьан быһаарыммыт эбиппин. Мин оҕо эрдэхпиттэн ийэм курдук буолар баҕа санаалааҕым. Мин ийэм учуутал этэ эбээт. Ийэм кыһыл уруучуканан тэтэрээттэри бэрэбиэркэлиирин, кырасыабай буочарынан “Молодец!” суруйарын сөбүлээн да көрөрүм. Кини наар тугу эрэ суруйан тахсара, ааҕара, сарсыҥҥы уруоктарыгар бэлэмнэнэрэ. Кини үлэтигэр уопута, бараммат күүһэ-уоҕа, оҕолорго таптала уонна учуутал идэтигэр бэриниитэ миэхэ өрүү холобур буолаллар.
Максимов Спиридон Спиридонович
Култуура уонна искусство колледжын бүтэрэн, национальнай култуура учууталын идэтин ылбыта. Арктикатааҕы култуура уонна искусство Государственнай институтун үрдүк үөрэҕин «Менеджмент по организации» салаатын 2003 сыллаахха бүтэрбитэ. Сүлэ орто оскуолатыгар төрүт култуура учууталынан үлэлээбитэ.
— Учуутал буоларбар аҕам суолун батыcпытым. Ол эрээри куоракка көһөн баран, үлэлиир эйгэбин уларытарга күһэллибитим. Билигин даҕаны аҕам курдук ырыа эйгэтигэр баарбын. Улахан сыанаҕа дөрүн-дөрүн ыллыыбын.
Ядрихинская Екатерина Петровна
ХИФУ үрдүк үөрэҕин 2022 сыллаахха бүтэрэн, уһуйаан иитээччитин идэтин ылбыта. Билигин Дьокуускай куоракка «Прометейчик» уһуйааҥҥа кырачаан оҕолору иитэргэ үлэлии сылдьар.
— Тоҕо бу идэни талбыппыный? Мин санаабар, оҕону иитэр үлэ олус интэриэһинэй. Кырачаан киһи эрэммит харахтарын көрөр наһаа эппиэтинэстээх. Кинилэргэ тулалыыр эйгэни кытта бастакытын билиһиннэрдэххэ үөрбүт сирэйдэрин көрөр олус долгутуулаах.
Максимов Марат Эдуардович
ХИФУ физкултуураҕа салаатын үрдүк үөрэҕин бүтэрэн, «Специалист в области физической культуры и спорта» идэни ылбыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран, ыраах Муома улууһугар Сайдыы нэһилиэгэр физическэй култуура учууталынан үлэлээбитэ.
Учуутал идэтин талбытым төрүөтүнэн мин эбэм холобура буолар. Кини үлэтигэр бэриниилээҕэ, өрүү миигин үөрэтэ-такайа сылдьара. Эбэм билигин даҕаны төһө да сааһырдар, эдэрдии эрчимнээх, куруук миэхэ сүбэ-ама, өйөбүл буолар.
“Учуутал идэтин – таҥара эрэ биэрэр, оттон атын идэлэри – учуутал” диэн этии чахчы да оруннаах. Учуутал буолар үрдүк анал киһи аайы бэриллибэт. Оттон удьуоруттан утумнаммыт идэҕэ дьоҕур, талаан чахчы айылҕаттан айыллыы буолара саарбаҕа суох. Максимовтар династияларын сыдьааннара Учуутал аатын үрдүктүк, чиэстээхтик тутан үлэлии-хамныы, айа-тута сылдьаллар.
Наталья СИМАКОВА (Максимова)