Аан дойду үрдүнэн демографическай быһыы-майгы уустук, чуолаан оҕо төрөөһүнүгэр, Арассыыйа аналитиктара биһиэхэ 2036 с. диэри 4 сценарийы сабаҕалыыллар. Холобур «демография кыһыныгар» нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйыыр, оттон «демография сааскытыгар» оҕо төрөөһүнэ улаатар. «Демография сайыныгар» эрдэ ыал буолуу, элбэх оҕолонуу киирсэллэр. Аны «технологическай демографияҕа» нэһилиэнньэ улааппат, ол оннугар үлэ үгүс рыногар дьон аҕыйаҕынан оҥоһуу өй – ИИ (Искусственный интеллект) уонна робототехника киирэллэр.
Оҥоһуу өй былааһы ылан эрэр, Албанияҕа бэл диэтэр электроннай атыы-эргиэн миниистиринэн оҥоһуу өй үлэлиир. Кини коррупция эҥин диэни билбэтинэн номнуо кэрэхсэммит. Оттон Кытай аан дойду араас муннуктарыгар ыытар контейнердарын пордугар киһини көрдөххө «дьол диэн баар эбит» — диэн үөрүөххэ сөп – ол курдук барыта ИИ, автоматизация, робототехника.
Сайдыы балысхан, итини иэгэйэр икки атахтаах өркөн өйдөөх көхсүттэн тэһииннээх киһи барахсан айдаҕа-туттаҕа дии. Туох да диэҥ, киһи өйүгэр-кыаҕар тиийэр бакаа суох, кинини ИИ уонна роботтар солбуйдахтарына били этэр «массыыналар бастаанньалара» буолан халлаан хайдыан, сир сиҥнэстиэн сөп. Онон оҕо-уруу төрөөтүн, киһи-аймах эбилиннин диэн икки илиибитинэн куоластыахха, ытыстары дохсуннук таһыныахха,
Куйаартан сиргэ-буорга түһүөххэ
Тэйиэстэн саҕалаатым, чугас эргин тиэмэбэр тиийиэм. Үллэр үйэлэртэн, саспыт сыллар мындааларыттан Орто дойду күөх сирэмигэр оройунан түспүт киһи айыллыбыт аналынан бэйэ аатын ааттатар удьуор утумун тэнитии буолар. Олох араас – кимҥэ эрэ дэбигис табыллар, кимҥэ эрэ… дьылҕалар халыып киэбинэн буолбаттар, буруйдааҕы көрдүүр сыыһа соҕус ини. Кэнники кэмнэргэ Арассыыйа олох үгүс эйгэлэригэр арҕааҥҥы моделлартан аккаастанан үгэстийбит сыаннастарын сэниэлээхтик сөргүттэ уонна ол толору биһирэннэ.
Дойдубутугар дьиэ кэргэн институтугар иккис тыын угулунна. 2019-2024 сс. үлэлээбит «Демография» нацбырайыак быйылгыттан «Дьиэ кэргэн» диэнинэн солбулунна. Тута дьиэ кэргэни өйүүр аата ахсаана суох элбэх өйөбүллэр-көмөлөр киирдилэр, дьиэ туттарга-атыылаһарга тиийэ. Харчынан өйөбүл кээмэйэ лаппа улаатта, дьиэ кэргэн социальнай статуһа, экономическай көҥүлэ, култуурунай индексэ о.д.а. чыҥха үрдээтилэр.
Ордук улахан болҕомто элбэх оҕолонууга уурулунна, СӨ бүгүн 34 аҥар тыһыынча элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн учуоттанар, уопсайа 116 тыһ. оҕолоохтор. Тэҥнээтэххэ 2020 сылтан эбиллии 10 бырыһыанынан улаатта.
Бу үчүгэй да үчүгэй, олох оҕолорунан салҕанар, өссө эбии киэркэйэр. Оруобуна бу курдук саныыллар Аканаҕа олорор эдэр ыал Барабанскайдар.
Дьүкээбил үҥкүүлүүр сириттэн Дьөҥкүүдэҕэ
Барабанскайдар – Николай Николаевич, Мария Устиновна биэс оҕолоохтор. Үс оҕо Аканаҕа төрөөбүттэрэ. Улахаттар 11-кэ, 6-ка, бастакы кылааска үөрэнэллэр, 4-тээх уонна 9 ыйдаах кырачааннардаахтар. Николай тус хотуттан Усуйаана Туматыттан силис тардыылаах. Мария Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан.
Таптал ураты күүстээх – харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн эдэр дьон ыал буолаат элбэх оҕолонор суолу бигэтик тутуспуттар. Дьиҥэр, кинилэр сорохтор курдук биир-икки оҕо бүгүҥҥү уустук олоххо сөп диэхтэрин эмиэ да бааламмат. Кэргэнниилэр этэллэринэн төһөнөн элбэх оҕолооххун — оччонон үчүгэй.
Хайа эрэ суруйааччы эппитин санаан кэллим: «Киһи бэйэтин олоҕор кинини уһугуннарар киһини көрсүөхтээх». Онон буолуо кинилэртэн токкоолостум – эһиэхэ ким үтүө холобур буолла диэн. Хоруйдара биир: төрөппүттэрбит. Усуйаанаҕа олорор Николай Владимирович, Раиса Федоровна Барабанскайдар уонна Ороһуттан Екатерина Федотовна Никонова ыччаттарын уу сахалыы ииппиттэр – Таҥара биэрэрин махтанан туран ылыахтааххыт диэн.
Дьэ бу буолар олоҕу сахалыы көрүү муудараһын ис киилэ! Дьөҥкүүдэ Эбэ кырдалыгар олохсуйаат да Барабанскайдар Акана дьонун-сэргэтин олус сөбүлээбиттэр, мэктиэтигэр манна күн сирин көрбүттүү санаммыттар. Киэн тута этэллэр ээ: биһиги Аканаларбыт диэн.
Үс сыл кэриҥэ туттан тупсаҕай көстүүлээх улахан дьиэни дьэндэттилэр, нэһилиэккэ киһи хараҕын дьиҥ-чахчы манньытар тутуу. Истиин-тастыын аныгы олохтуун дьүөрэлии хаамсар уораҕай, онно оҕолор үөрэр-көтөр, күлэр-салар чугдаардарын эбэн кэбис. Күн бүгүн Мария мурун бүөтэ оҕотун бүөбэйдии-бүөбэйдии оскуолаҕа нуучча тылын, литературатын үөрэтэр, оттон Николай «Основы безопасности и защиты Родины» (ОБЗР) диэҥҥэ оҕолору уһуйар.
Кинини бу предметинэн муҥурданар диэтэххэ улахан сыыһа буолуоҕа, тоҕо диэтэххэ кини нэһилиэккэ физкультураны уонна спорду иилээччи-саҕалааччы бастыҥа. Ол да иһин буолуо, Акана спортсменнара оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ кыайыы эрэ көтөллөөхтөр.
«Нэһилиэккэ кэлээт да өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ биллэр спортсменнар мантан сириэдийбиттэрин аһара сөхпүтүм. Онон эстафетаны ыччаттар тутуохтаахтар диэн быһаарыммытым уонна үлэбэр сыал-сорук оҥостубутум», — диир Николай. Эр киһи тыла биир диэбиттии ити хайдах туолан иһэрин кэпсиэм.
Спорт сомоҕолуур күүс
Үрдүк категориялаах учуутал Николай Николаевич ордук спорт национальнай көрүҥнэринэн үөрэнээччилэр куттарын тутта. Саха оҕото сахата өтөн өбүгэлэрин оонньууларын умсулҕана хорук тымырдарынан сүүрэринэн өрөспүүбүлүкэҕэ сырыы аайы бириистээх миэстэҕэ тиксэллэр, чөмпүйүөн лиэнтэтин кэтэр чиэскэ тиксэллэр.
Холобур, мас тардыһыытыгар 2024-кэ Вера Жиркова ити иннигэр III миэстэлээҕэ. Афанасьев Роберт «Манчаары Оонньууларыгар» түөрт сыллааҕыта 5-с миэстэлээх буоллаҕына быйыл Тааттаҕа III миэстэ үөрүүтүн биллэ. Николаев Рустам өрөспүүбүлүкэҕэ иккистээбитэ, Арассыыйатааҕы күрэххэ кыттыбыта. Паша Солтуева ИФКИС студентката буолла, кини өрөспүүбүлүкэтээҕи турнирдар чөмпүйүөнэ, призера.
Аны туран учуутал түөрт сылтан бэттэх ох ытыытынан дьарыктанан II разряды толорто. Соторутааҕыта кинилиин эрчиллэр ох ытааччылар Людмила Жиркова, Ефрем Семенов тренердэрин кытта оройуоннааҕы кэлим спартакиадаҕа II миэстэҕэ тигистилэр. «Оҕунан ытыы сахаларга чугас. База, саалабыт, инвентарбыт бааллара буоллар көрдөрүү өссө тупсуохтааҕа. Санаабытын түһэрбэппит, салгыы дьарыктанан үрдэллэри дабайыахпыт», — диир Николай. Оннук да буолуоҕа.
Оҕолор спорт национальнай көрүҥнэригэр дьарыктаналларын таһынан физкультура олимпиадатыгар, НПК-ларга олус көхтөөхтүк кытталлар. «В здоровом теле здоровый дух» диэн дьэ бу буоллаҕа. Холобур, Барабанскайдар Гришалара (11 кыл.) НПК-нан С-Петербурдааҕы конференцияҕа кыттыбыта. Чиҥэттэххэ, Акана үөрэнээччилэрэ үөһэ ахтыллыбыт олимпиадаларга сыллата кыайаллар, призердыыллар. Бу барыта тренер сыратын-сылбатын аахсыбакка үлэлиирин туоһута.
Кэпсэтэ олорон учуутал хас биир оҕо уратытыгар таба тайанар дьоҕурдааҕын сөхтүм. Бу – талаан. Төрөппүттэрдиин, учууталлардыын ыкса сибээс баарын биһирээтим. Кистэммэт, сорох спордунан үлүһүйэр оҕоҕо атын предметтэри үөрэтэн билии хаачыстыбатыгар көтүмэх сыһыан бэлиэтэнээччи, оттон Николай Николаевичка бары предметтэр суолталара тэбис-тэҥ. Кинини «Учитель от Бога» диэтэххэ баһан этии буолбат.
Дьиэ кэргэн оҕолорун өбүгэттэн тардыылаах саха үгэстэринэн иитэллэрин бары көрө-билэ сылдьабыт. Оҕолор сатабылларынан Бурнашев чааһынай оскуолатын үөрэнээччилэриттэн туох да итэҕэстэрэ суох. Ис-тас үлэҕэ кэтэмэҕэйдээһин ончу суох. Төрөппүттэр уол оҕо дьиҥ чахчы эр киһилии иитиллиэхтээх, кини дьиэ кэргэн халыҥ хаххата, суон дурдата буоларга бэлэмнэниэхтээх дииллэр. Бу саамай сөп. Ол да иһин быйыл оройуоҥҥа ыытыллыбыт «Аҕа уолунаан күрэҕэр» Николай Гришатынаан I миэстэлэммиттэрэ.
…Эдэр ыал кэрэ олохторун лоскуйдарын эрэ сэһэргээтим, иннилэрэ өссө чаҕылхай уонна этэҥҥэ буолуоҕа.
Чуумпу кылааска Мария Устиновна улуу поэт хоһоонун долгуйа ааҕар, үйэлээх сыаннастары кэрэһэлиир тыллар оҕолор сүрэхтэрин чопчутугар сөҥөллөр.
Оттон Николай Николаевич спорт саалатыгар уолаттардыын эрчиллэр көхтөөх мучумаана Ньурбаҕа ыытыллыахтаах СӨ Норуоттарын оонньууларыгар түөрэх түһэрин чопчулуур. Дьоллоох буолуҥ!
Афанасий ИВАНОВ