Олох олоруу — сир тыйыс кыһынын тулуйуу, сир куйаас сайыныгар буһуу.
Олох олоруу — таптал татакайыгар сүрэхтиин, сүрэллиин кулут буолуу…
Оччоҕо буолуо – олох олоруу — сир мап-мааны, ып-ыраас кыһыныгар умсугуйуу. Сир сып-сылаас, чээлэй күөх сайыныгар дьоллонуу.
Олох олоруу — сып-сырдык санаа сарыалын уматыы! Тапталтан, көҥүлтэн, кэрэттэн дуоһуйуу!
Хоһоонньут Саргылана Гольдерова-Саргы Куо бу тыллара мин бүгүн кэпсиир бу күннэргэ ытык сааһын — 90 сааһын туолар Бияков Осип Гаврильевичка эмиэ анаммыт курдук.
90 саас кирбиитигэр тиийии бу көннөрү сыыппара буолбатах — чахчы ытык саас. Олох үрдүкү чыпчаала, дьоллоохтук, дьоһуннук кырдьар саас бэлиэтэ. Осип Гаврильевиһы Ньурбаҕа билбэт киһи арааһа суоҕа буолуо. Соторутааҕыта кинини, аҕам үөлээннээҕин, ийэбин кытта биир кэмҥэ Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэммит убаастыыр киһибин Осип Гаврильевиһы кытта көрүстүм. Кини олох уларыйыытын, сайдыытын, бары үөрүүтүн-хомолтотун илэ хараҕынан көрбүт-билбит, олох бары моһоллорун эрдээхтик туораабыт муударай, ытыктанар киһи.
Уоттаах сэрии тулаайаҕа, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Хаҥалас, Түмүк нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо Бияков Осип Гаврильевич 1936 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгэр Ампаардаах диэн үтүөкэн айылҕалаах түбэҕэ Бияков Гаврил Спиридонович уонна Гаврильева Татьяна Даниловна диэн эдэр ыалга күн сирин көрбүтэ. Кини иннигэр-кэннигэр үс-хас оҕо төрөөн баран оччотооҕу олох ыар тыынын уйбакка төннөн испиттэр. Аҕалара уоттаах сэриигэ барбыт уонна Сталинград куорат көмүскэлигэр кырыктаах кыргыһыыга, уот будулҕаҥҥа сураҕа суох сүппүт.
Билигин Осип Гаврильевич тапталлаах кэргэнэ Светлана Ивановналыын бэйэ-бэйэлэрин өйөнсөн, истиҥник таптаһан иккиэйэҕин дьиэ-уот көрүнэн-бэринэн ытык сааһын сүһүөҕүн үрдүгэр көрсөр. Истиҥник таптаһан диэн мээнэ эппэтим. Билиҥҥэ диэри Бияковтар иннэлээх сап курдук сиэттиспитинэн бииргэ тыйаатырга, киинэҕэ сылдьаллар, кэрэни кэрэхсииллэр, сибиэһэй салгыҥҥа мэлдьи дьаарбайаллар. Олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан «Кыым» хаһыаты, «Чолбон» сурунаалы суруттаран ааҕаллар.
— Таптал диэн баар олоххо улахан суолталаах иэйии. Мин олус дьоллоох киһибин. Тапталбын, кэргэммин Светлана Ивановнаны көрсөн бу бачча сааспар диэри тиийэн кэллим. Кэргэним истиҥ сыһыана, уҕараабат таптала, төһө даҕаны айылҕабыт элбэх оҕону биэрбэтэр, саамай эрэнэр уолбутун Володяны сүтэрбиппит, улахан охсууну ылбыппыт иһин, күн бүгүҥҥэ диэри тапталбыт уота умуллубат, сиэттиспитинэн иннибит диэки баран иһэбит, хас биирдии күммүтүн махталынан көрсөбүт, оҕолорбут, сиэннэрбит, хос сиэннэрбит этэҥҥэ сылдьалларынан толору дьоллоохпут, — диир Осип Гаврильевич.
Билигин кини олоҕун туһунан бэйэтин кэпсээнин ааҕыҥ:
— Мин ийэбин кытта 1941-1945 сылларга «Кыһыл сухаһыт» холкуос Ордьоҕон ферматыгар күннэтэ ыарахан үлэҕэ өрөбүл диэни билбэккэ, дуона суох хамнаска, быстар куһаҕан усулуобуйаҕа үлэлээн тыыннаах хаалбыппытыгар үрдүк үҥэр-сүктэр Айыыларбытыгар махтал. Ийэм барахсан төһө да кыра кунньа көрүҥнээҕин иһин иһигэр буорахтаах, сүрдээх кыайыгас-хотугас, түргэн-тарҕан туттуулаах күлүмэх үлэһит бэрдэ этэ. Кини ынахтара өрүү ыраас, үүттүгэн буолааччылар. Тарбыйахтарбыт төрөлкөй буоланнар, сылы 100 % тыыннаах туорааннар, өрүү хайҕалга сылдьара. Бастыҥ көрдөрүүлээх ыанньыксыт хас ый, квартал түмүктэринэн бириэмийэҕэ тиксэрэ. Бары үлэһиттэргэ ханнык да чэпчэтии көрүллүбэт, эгэ көмө кэлиэ дуо? Дьэ чахчы ыарахан кэмнэр хара былыт буолан саба бүрүүкээн ааспыттара.
Устар уһун кыһын уораан тымныытын уҕарытарга оттук мас, иһэр уу булунарга сыра-сылба эстэрэ. Ийэм биһикки кэлин норуокка киэҥник биллибит ырыаһыт, тойуксут, үҥкүү тылын этээччи Чоомуут Ньукулай дьоно Сөдүөттээх дьукаах олордоннор ол дьулаан сыллары этэҥҥэ аһарбыппыт. Олус иллээх-эйэлээх дьоһун-мааны майгылаах, киэҥ көҕүстээх туруу үлэһит, сырдык сылаас эйгэлээх дьоһуннаах ыал этилэр. Улахан кыыстара Мотурууна мин ийэм курдук ыанньыксыт, олус тапсан доҕордоһон үөрэ-көтө бииргэ үлэлииллэрэ. Арай бу ыал биһигини бэйэлэригэр чугаһаппатах буоллуннар. Маннык санаатахпына куйахам күүрэр. Мин курдук кырачааннар төһөлөөх суорума суолламмыттарын аахпыт суох.
Тоҕус уоммун томточчу туолаары олороммун кинилэргэ махталым муҥура суох. Бу Сөдүөттээх курдук аһыныгас сүрэхтээх үлэһит ыаллар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн төһөлөөх кыраҕа-кыаммакка киһи-хара буолалларыгар күн-ый буолбуттара буолуой?!
Кыһын мин үлэм диэн ынахтар саахтарын ханаабаҕа тарыйабын, күкүр иһинэн сылдьан отторун тарҕатабын. Кэннибиттэн ийэм хайаан да ситэрэн кичэйэн ыраастаан мас күрдьэҕэ элэгэлдьийэр, күкүр таһыгар тохтубут оту миинньиктээн элээрдэн иһирдьэ быраҕар. 15-16 ынаҕын сааҕын биир сиргэ чохчолоон баран аны анаан оҥоһуллубут иһиттэн аһыллар түннүгүнэн мас күрдьэҕинэн баһа-баһа таһырдьа эһэр, бүтэн түннүгүн сабаат тас таҥас кэтэн таһырдьа ыстанар. Ынахтарын сааҕын ириэнэҕин баттаһа тэйиччи соҕус таһан балбаах оҥоро охсуохтаах. Тоҥноҕуна кэлин кэлэн хоҥнорон чөмөхтүү мунньуохтаах. Саас күн уһаатаҕына сыарҕалаах оҕуһунан бааһынаҕа таһыахтаах. Дьэ эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар кытаанах үлэтэ. Халлааннаан көтүөххүн халлаан ыраах, сирдээн тимириэххин сир кытаанах дэнэр идэмэрдээх кэмэ этэ буоллаҕа.
Күн уһаан саас кэлиитэ ынахтар барахсаттар төрөөн уоһах алаадьытын сиэн астынан бөҕө буоларбыт. Саас үгэннээн кэлиитэ, күөх от бытыгыраан үүнэр күннэригэр сайылыктарга көһөн тахсарбыт. Бастакы түптэ буруота алааһы биир гына налыйа тарҕаныыта, сүрэххэ-быарга сайан киирэр мүөттээх сыта умнуллубат уратылаах, олоҕуҥ устата аргыс буолар аналлаах.
Умайар куйаастаах самаан сайын салаллан кэлиитэ кумаар, күлүмэн, бүгүлэх былыт курдук саба көтөрө ураты кыһалҕа буолара. Сайылыктарга бостуук, тарбыйах көрөөччү диэн көрүллүбэт. Сайыны быһа ыанньыксыттар оҕолоро, биһиги, ынахтары хомуйарбыт, тарбыйахтары аһатарбыт. Онно туспа хамнас да ааҕыллыбата.
Күһүнүгэр ардахтар түстэхтэринэ дьиэлэрбит дуомнара үрдүттэн уу, анныттан уу буолаллара. Эргэ баҕайы дьиэлэр биир да сарайдаах дьиэ суоҕа.
Уоттаах сэрии ыар тыыннаах сыллара оҕо-отох саастарбар ити курдук умнуллубаттык ааспыттара. Үлэ дьоно барахсаттар бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта көмөлөһөн, кыраттан үөрэн олоххо эрэллэрин сүтэрбэккэ, синньигэс тирбэҕэ быстыбатыныы, эйэлээх кэмҥэ эрдээхтик үктэммиттэрэ.
Мин төрөппүт аҕам Бияков Гаврил Спиридонович Аҕа дойду көмүскэлигэр сураҕа суох сүппүтэ. 1945 сыл бүтүүтэ Петров Михаил Спиридонович диэн киһи уҥа илиитин сэрии хонуутугар хаалларан төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар эргиллэн долгуйа үөрбүтэ. Кини хорсуннук сэриилэспитин Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх уордьан уонна хас да мэтээллэр туоһулууллара. Дьэ бу киһи 1946 сыл сааһыгар кулун тутар ыйга мин ийэбин Гаврильева Татьяна Даниловнаны кэргэн ылан ыал буолбуттара.
Ынахсыкка уһаайба ылан ийэм ииппит аҕатын Миэлэй Өлөксөй дьиэтин Ампаардаахтан көһөрөн аҕалан тута охсубуттара, аныгылыы халааҥкы оһохтообуттара. Ийэм сууйбута-соппута, дьиэбит сырдыы-кэҥии түспүтэ.
Холкуос аҕабытыгар ийэбэр биирдии ньирэйдээх ынахтары биэрбитэ. Ийэм бириэмийэҕэ ылбыт тыһаҕастаах борооскулааҕа. Онон биирдэ байа түспүппүт. Ийэм хараҕа уоттанан үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буола үлэлии-хамсыы сылдьарын эппинэн-хааммынан ылынан миигин дьол кустуга кууһарга дылыта. Күрүө-хаһаа, хотон тутуута барыта быһаарыллыбыта. Дьон-сэргэ көмө бөҕөнү оҥорбуттара, биир солкуобай төлөбүрэ суох, үтүө санааларынан. Ол иһин да буолуо орун оннугар барыта табыллан тахсан испитэ.
Мин оскуолаҕа үөрэнэр дьолун билбитим. Таҥаһым-сабым суоҕуттан, олорор сирбит ырааҕыттан үөрэммэккэ ийэбин кытта үлэҕэ умса-төннө түһэ сылдьыбытым. Аҕабыт хара өлүөр диэри хонуу биригэдьиирэ буолан биир күн уоппускаламмакка үлэ үөһүгэр сылдьан 1953 с. Ньукуолун күнүн көрсө орто дойду олоҕуттан сылаас мичээрин сүтэрбэккэ сытан бараахтаабыта. Ийэм биһикки эмиэ туох да көмүскэлэ, дурдата-хаххата суох хааллахпыт дии.
Мин бастыҥ баҕа санаам агроном буолан үрдүк көрдөрүүнү ситиһэн дьону-сэргэни үөрдүү этэ. 1955 с. 7 кылааһы бүтэрэн баран түргэнник идэ ылан үлэһит буолуу санаатыгар күүскэ ылларбытым. Оскуола дириэктэрэ Егоров Петр Софроновичка үөрэххэ барабын, геолог буолуохпун баҕарабын диэтим. Санаам тоҕо эрэ оннук тосту уларыйбыта.
Петр Софронович олоро түһэн баран: «Сарсын үлэ чааһын кэмигэр кэлээр», — диэбитэ. Сарсыныгар кэлбитим дириэктэрим Алдан куорат техническэй техникумугар направление туттаран «үчүгэйдик үөрэнэн идэ ылан үлэһит үтүөтэ буолаар», — диэн алҕаан олоххо аартыкпын аһан турар. Оччолорго айан-сырыы ураты күчүмэҕэйдэрдээх этэ. Сиринэн суол суоҕа. Сайынын дьон үксэ өрүһүнэн пароходунан айанныыра. Ол сиэринэн үөрэнэ барар оҕолор үөрэ-көтө элбэх буолан пароходка киирэн айан суолун туппуппут. Кураан сайын сатыылаан кумахха олоро-олоро уонча күн айаннаан Даркылаах биэрэгин булан, үөһэ тыыммыппыт.
Сарсыныгар Алдан техникумун бэрэстэбиитэлин булан көрүстүм. «Хойутаабыккын, нобуор бүппүтэ, субу баран эрэбит», — диэтэ. Хомойбут сирэйбин-харахпын көрөн: «Үөрэҕиҥ түмүгүн көрдөр эрэ», — диэбитигэр өс киирбэх сэттис кылааһы бүтэрбит сибидиэтэлистибэбин көрдөрөөччү буоллум. «Үөрэххэр үчүгэй эбиккин, экзамена суох шахтер идэтигэр ылыахпытын сөп», — диир. Мин буоллаҕына, геолог буолар күүстээх баҕа санааҕа ыллара сылдьарым. Оттон шахтер сир анныгар холлоҕоһу холлороонунан киирэн таас көйөн тачкаҕа тиэйэн анньан таҥаһа-саба, сирэйэ-хараҕа көстүбэт гына хап-хара киһини харахпар ойуулаан көрдүм. Олус диэн салынным уонна аккааспын биллэрдим. Ити курдук баҕа санаам сиик буолан симэлийбитэ.
Бу күнтэн ханнык эмэ идэни биэрэр үөрэх тэрилтэлэрэ баарын көрдөөн барбытым. Ол сылдьан судоводителлэри үөрэтэр тэрилтэ баарын буллум. Тоҕус ый үөрэтэллэр уонна судоводитель буолаҕын. Харахпар улахан суднолар көстөллөр, мин өрүстэринэн устабын. Үөрүүбүн кытта ол тэрилтэбин аадырыһынан булан тиийэбин. Киһи наада быһыылаах, түргэн үлүгэрдик үөрэххэ ылар бэлиэтээһиннэрин оҥоро охсоллор. «Бэлэм аһылыкка уопсайга олорон үөрэнэҕин», — диэн ураты бэлиэтээн эттилэр. Мин сорукпун сиппит курдук сананным.
Киэһэ убайбар Михаил Саввичка кэпсээтим. Киһим ах баран тохтуу түстэ уонна «Пахай доҕор, ол катер ыытарга үөрэтэллэр, хоту дойдуга балыксыт буолаҕын», — диэн сиэн түһэрдэ. Ити курдук муна-тэнэ сылдьан Ньурба оҕолоро 5 буолан Чурапчыга педагогическай училище баарын истэн онно барарга быһаарынныбыт. Оччотооҕу суолга-иискэ икки суукка айаннаан тиийбиппит.
Экзаменнары туттараммыт бары үөрэнэ киирэн сыалбытын ситэн, үөһэ тыыммыппыт. Кытаанах нэһилиэгэр от үлэтигэр таһаартаабыттара. Кураан, үчүгэй күһүн туран биэрбитэ, от бөҕөнү оттоон бэрт элбэх кэбиһиилээх оттору кэчигирэппиппитин бэркэ диэн хайҕаабыттара. Тото-хана аһатаннар, астынан төннүбүппүт.
Икки сыл үөрэнэн 2 кууруһу бүтэрбиппит кэннэ 1957 с. училищебыт сабыллан Бүлүү педучилищетыгар көһөрбүттэрэ, үгүстэр Дьокуускай куоракка хаалбыттара. Инньэ гынан 1959 сылга Бүлүү педучилищетын бүтэрэн алын кылаас учуутала идэлэммитим. Тута СА кэккэтигэр ыҥырыллан сулууспалыы барар буолбутум. Медицинскэй хамыыһыйаны ааһарбар плоскостопиелаах диэн быһаараннар миэнэ миэнин курдук строевой чааска буолбакка тутуу чааһыгар барар диэн быһаарбыттара. Оҕо-эдэр саастарбар киһилии атах таҥаһа диэни кэппэтэх буолаахтаатаҕым. Сайыны атах сыгынньах тураах атах буолан туорааһын, этэрбэс, убаһа тыһа бүүппэх баарыгар үөрэриҥ.
Оччолорго Аллайыаха оройуонугар «Строительнай часть» баарыгар ыытарга быһаарбыттара. Үксүн уунан айаннаан, 10-н тахса саха-нуучча уолаттара тиийбиппит. Оннубутун-туойбутун булан, аҕыйах хоммуппут кэннэ хамандыырга ыҥыран киллэрдилэр. «Эйигин сержаннары үөрэтэн таһаарар кууруска ыытарга быһаардыбыт», — диэтилэр. Мин мух-мах бардым, санаабар, кырам бэрт: 1 м 60 см, ыйааһыным 50 киилэни кыайбат. Ол үрдүнэн аккастанар кыах эмиэ суох. Уонтан тахса буолан алта ый үөрэнэммит мл. сержант званиелаах дьон отделение хамандыырдара били кэлбит ыччаттарбытын салайан дьаһайан барбыппыт. Чокурдаахха хас да обургу эбийиэги туппуппут. Ол иһигэр улаханнара орто оскуола таас тутуу. Блогунан үс этээстээх улахан дьиэни тутан үөрүү-көтүү бөҕө буолбуппут. Мин сержант званиеланан взвод хамандыырын солбуйааччыта буола сылдьан 1961 сыл сайыны көрсө демобилизацияланан дойдубар эргиллибитим. Бастыҥ сулууспам иһин барыта офицерскай форманан толору таҥнан кэлбитим.
1961-1962 үөрэх сылыгар Ньурба оройуонун үөрэҕин отделын сэбиэдиссэйэ Захаров Афанасий Титович бирикээһинэн Убайаан начаалынай оскуолатын учууталынан ананан үлэлээн барбытым. Миэнэ миэнин курдук эмиэ эриирдээх буолбута. Отучча оҕолоох бастакы уонна үһүс кылаастары нууччалыы үөрэтиэхтээхпин. Оччолорго Убайааҥҥа нууччалар олус элбэхтэрэ уонна детдом оҕолоро сахалар бары нууччалыы саҥалаахтара. Манна дьэ саллааттаабытым абыраабыта. Нууччалыы саҥарарга арыый тобуллаҕас буолан кэллэҕим дии. Үлэбэр сыл устата саллаат таҥаһынан сылдьыбытым, атын таҥаһым суоҕа бэрт. Онон «саллаат учуутал» аат бочуоттаахтык иҥмитэ.
Бастакы кылааһым төрүппүттэрин мунньаҕар ийэлэр, аҕалар бары кэриэтэ кэлбиттэрэ, наһаа үөрбүтүм. Үчүгэй сүбэ мунньах буолбута. Бүтүүбүтүгэр биир ыал дьоһуннаах аҕалара туран: «Эн эдэр киһигин, биһиги оҕолорбут сытыы, мэник-тэник дьон, онон хара ааныттан кинилэри кытаанахтык тутуохтааххын, истимээри- таһымнаары гыннахтарына курунан сабырҕатан биэрээр. Биһиги ханна да үҥсүөхпүт суоҕа», — диэтэ. «Бу куру дуоскаҕа ыйаан тураар», — диэн остуолга уурда. Күлсүү бөҕө буоллубут. Кырдьык, оҕолорун туһугар олус кыһаллар төрөппүттэр этэ. Үлэлииргэ лаппа ыарахана, уруок саҕаланан иһэн бүтэр курдуга, сыалгын ситээри муҥнанаҕын даҕаны ситэтэ суох буолан иһэрэ.
Иккитэ-хаста түмүк санааларбын Афанасий Титовичка киирэн кылаастары арааран үөрэтэргэ туруорсубутум. Саҥа дьыл кэннэ үһүс чиэппэртэн кылаастары арааран икки симиэнэнэн үөрэтэргэ бирикээс тахсыбыта, учуутал суоҕунан бэйэҥ үлэлиигин диэн быһаарбыттара. Сыл икки аҥарыгар сарсыардаттан ыкса киэһэҕэ диэри үлэлиирим. Маннык үлэлээбит биир эмэ учуутал баара буолуо дуо?
Төрөппүттэрим барахсаттар ыҥыран аһатан абыраабыттара. Оҕолорум бары кылаастарын тахсыбыттара. Саас хаар ууллаатын кытта үһүс кылаастарым сотору-сотору похуоттуу барыахха диэн туран кэлбиттэрэ. Көрүү-истии кытаанаҕа. Айылҕаҕа сылдьан үөрүү-көтүү, эгэлгэ араас ыйытык бөҕөлөр, кинилэри кытта сылдьан киһи хайдах эрэ үчүгэй ураты турукка киирэҕин, дьоллоноҕун. Бастакы кылааска үөрэнэр детдом икки тэбис-тэҥ кырачаан саха кыргыттара үөрэхпит бүтэрэ субу чугаһаан турдаҕына: «Биһиги эйигин паапа гыныахпытын баҕарабыт», — диэн баран, харааччы көрөн субу үөрэн чэмэлиһэн тураллар. Кырачааннарбын аһынан, сүрэҕим хам тута сыста. Сиэттиһэммит өрүс биэрэгинэн хаамса түстүбүт, устунан аймахтарбар олорор дьиэбэр кэллибит. Дьонум үлэлэригэр буолан суохтар. Дьиэҕэ киирэн олорор хоспун көрдөрдүм. Детдомнарыгар илдьэттээн иһэн: «Көрдүгүт дии, үс буолан олорор кыахпыт суох», — диэтим. Оҕолор котокулар өйдөөбүт, ылыммыт курдук буоллулар.
Оскуолаҕа дириэктэринэн Герасим Васильев, учууталынан, Бүлүү училищетыгар биир кэмҥэ үөрэммит үөлээннээҕим Семенов Петр Николаевич үлэлииллэрэ, олус тапсан үөрэх сылын үтүө эрэ өйдөбүллээх түмүктээбиппит. Афанасий Титович районоҕа ыҥыртаран «Эйигин математика, физика учууталларын бэлэмниир кылгас кэмнээх кууруска ыытарга быһаардыбыт», — диэн соһутта. Учууталлар тиийбэттэрэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн кыһалҕа буолбут быһыылааҕа. Кэтэмэҕэйдии барбакка сөбүлэспитим. Титович ылыннарыылаах тыллаах салайааччы бастыҥа этэ. Куоракка баран балтараа ый үөрэнэммит отучча эдэр учууталлар 8 кылаастаах оскуолаларга математика, физика учууталынан үлэлиир Свидетельстволары үөрүүлээхтик туттарбыттара. Уһуйааччыларбыт университет преподавателлэрэ этилэр. Кинилэр «Бачча кэлбиччэ биһиэхэ кэтэхтэн үөрэххэ туттарсыа этигит», — диэн аҕытаассыйа бөҕө. Преподавателлэр ылыннарыылаах сүбэлэринэн экзамен туттаран үгүспүт университет устудьуоннара буола түспүппүт. Үтүө дьон олохпор далаһа уураннар ити курдук эркээйилээх аартыгым арыллан испитэ.
1962-63 үөрэх сылыгар Чуукаар 8 кылаастах оскуолатыгар ананан биир сыл олус түмсүүлээх кэлэктиипкэ түбэһэн табыллан үлэлээбиттээхпин. Оскуола дириэктэрэ Прокопьев Михаил Яковлевич убаастанар салайааччы буолара туора киһи хараҕар чуо көстөрө. Бэйэм курдук Ньурбаттан саҥа ырыа музыка учууталынан ананан кэлбит Чуукаар ыччата Степанов Петр Николаевичтыын биир ыалга олорор табаарыстыы дьон буола түспүппүт. Ыалбытыгар кытта табыллыбыппыт, дьиэлэрэ сылааһа, астара-үөллэрэ дэлэйэ, майгылаах бастыҥнара. Кинилэр улахан уоллара Петр Алексеев өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр тустуук, бэйэтин ыйааһыныгар өрөспүүбүлүкэ элбэх төгүллээх уонна Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйүөннэрэ. Кыра уоллара ахсыс кылаас үөрэнээччитэ Коля дьонугар көмө киһи.
Күһүн-саас 7-8 кылаас оҕолорунуун хонуктаах бохуоттарга сылдьарбыт. Уот оттон, күөс өрөн аһыырга оҕолор олус үөрэллэрэ. Аһаҕас халлаан анныгар хахха оҥостон хонорбут. Ийэ айылҕалыын алтыһыы оскуолатын ааһарбыт, астыныы, дуоһуйуу долгунугар куустараллара хас биирдиилэрин хараҕар көстөрө. Уоттан сэрэхтээх буоларга, кэннибитигэр бөҕү-сыыһы хаалларбат мөккүөрдээх этибит.
Сааһырбыт кэннэ бу оҕолортон биирдэрэ эмит «учууталым сылдьаҕын» — диэн сэргэх сирэйдээх үөрэн күлүм аллайбыт эбээ, эһээ буолбут дьон дорооболоһон истиҥник крүстэхтэринэ үөрэн эгди буолаҕын.
1963-64 үөрэх сылыгар Маар орто оскуолатыгар үлэлиир буолбутум. Уһурумаҕай киһини ханна аһаҕас миэстэ баар да онно ыыталлара судургу буоллаҕа. Маар сэлиэнньэтэ «Коммунизм» диэн бөдөҥсүйбүт холкуос киинэ. Оскуола аҕыс кылаастаах буолан үлэлээн эрэр кэмэ. Эмиэ ыалга дьиэлээтилэр. Холкуос кылаабынай агронома Гаврил Аммосовтыын иккиэбит. Манна эмиэ табылынным. Гаврилым киһи киэнэ кэрэмэһэ: сытыары-сымнаҕас майгыта, күлэ-үөрэ кэпсиир араас сэһэнэ. Олох уу тэстибэт доҕордуу дьон буолбуппутун өйдөөбөккө да хаалбыппыт. Оттон ыалым оҕо эрдэхпиттэн билэр, сааһыра баран эрэр дьон «уолбут үлэлии кэлбит», — диэн үөрүү бөҕөлөр. Онон сэргэхтик үлэлээн сылы туораабытым.
Нөҥүө күһүнүгэр кэргэннии дьон үлэлии кэлэннэр Чкалов учаастагар начаалынай оскуолаҕа анаатылар. Оскуола саҥа аһыллан үлэлээн эрэр кэмэ. Аҕыйах оҕолоох эргэ баҕайы дьиэҕэ үс учуутал Игнатьева Евдокия Ефремовна, Гаврил Тимофеев уонна мин үлэлиибит. Өссө дьыссаат баар. Оройуоҥҥа биллэр үлэлээх комсомольскай ферманы элбэх ыччат түмсэн дьаһайар. Үлэ-хамнас күөстүү оргуйар үтүөкэн кэм этэ.
Дьэ манна олоҕум аргыһа буолуохтаах дьиҥнээх тапталбын, доҕорбун Светлана Ивановнаны көрсүбүт дьоллоохпун. 1966 сыл муус устар ыйга быыкаа дэриэбинэбит бары олохтоохторун мунньан сыбаайба тэрийбиппит. Дьоммут-сэргэбит олус истиҥ тылы-өһү эппиттэрэ. Алгыстара, ыраас баҕа санаалара туолан этэҥҥэ баччаҕа тиийэн кэллэхпит. Быйыл 2026 сылга тоҕус уон сааспын туолабын, ыал буолбуппут 60 сыла. Ити дьиҥнээҕэ, оттон сурукка киириитэ Карлбыт төрөөбүт сылыгар 1968 сылга толоруллубута.
1966 сыл күһүнүгэр саҥа оскуолаҕа киирбиппит, ол эрэн онтубут оһоҕунан оттуллара. Лукиннар диэн ыал аҕалара Тит оһох оттооччу, ийэлэрэ Арыппыан дьиэни сууйааччынан оскуола иһигэр олорбуттара. Хайалара да туруу үлэһиттэр. Кэргэммин, тапталлаахпын Светлана Ивановнаны детсадтан оскуолаҕа көһөртөрөн бииргэ үлэлээбиппит, оскуолаҕа үрдүттэн олорбуппут, үлэлииргэ олус табыгастааҕа. Оскуолабыт оҕото отуттан тахсан санаабыт кэлэ сылдьара. Аҕыйах сыллааҕыта оскуола 50 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ. Билигин онно оскуола суох. Дьоно-сэргэтэ аҕыйаан, эдэр-эмэн өттө көһөн аҕыйах ыал буруота унаарыйар.
1968 с. 8 кылаастанар Дьаархан оскуолатыгар дириэктэринэн ананан кыра оҕолоох үлэлии көһөн кэлбиппит. Дьолго оскуолабыт үлэһитэ, үс оҕолоох огдообо Өкүлүүнэҕэ дьукаах олорор буолбуппут. Обургу оҕолор Наташа, Клара оскуола үөрэнээччилэрэ, кыралара Андрей дьыссаат саастаах. Оҕобутун көрсүһэн олус да абыраабыттара, биир ыал курдук олорбуппут.
Оскуолабыт оһоҕунан оттуллара. Алта оһоҕу отторго элбэх мас барара. Чкалов оскуолатыгар холоотоххо балачча элбэх оҕо үөрэнэрэ, уонча учуутал үлэлиирэ. Учууталлар аҥаардарын курдуга саҥа кэлбиппит. Уопсай дьиэ диэн суох, онон бары ыалларынан тарҕаһан олорбуппут. Чөкө кэлэктиип буолан биир сыалга киирэн түмсүүлээхтик үлэлиирбит. Оҕолорго бэрээдэги толоостук кэһии суоҕа, куһаҕаннык үөрэнэр оҕо да бэлиэтэммэтэҕэ. Оччолорго үөрэммит оҕолор бары кэриэтэ үөрэнэн араас идэлээх үлэһит дьон, бэйэлэрэ эһээ, эбээ буолан олоҕу ааллар-туталлар. Дьаархаҥҥа олус чугастык билсибит, доҕор-атас оҥостубут ыалларбыт күн бүгүн суохтарыттан олус хомойобут, суохтуубут.
1973-1974 үөрэх сылыгар оройуон үөрэҕин сэбиэдиссэйэ Иннокентьев Николай Наумович бирикээһинэн Чаппанда орто оскуолатыгар дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан ананан көһөн тиийбиппит. Босхо турар ыал дьиэтигэр олорбуппут. Сабыс-саҥа оскуола орто оскуола статуһун ылан үлэлиир бастакы сыла этэ. Оҕо да элбэх, учуутал да ахсаана балачча. Өссө атын нэһилиэктэртэн кэлэн үөрэнэр оҕолор интэринээтэ баара. Дьаархаҥҥа үөрэппит оҕолорбут үгүстэрэ манна кэлэн интэринээккэ олохсуйбуттара.
Оскуола дириэктэрэ Гаврильев Семен Давыдович дьоҕурдаах салайааччы, тэрийээччи, уһуннук үлэлээбит улахан уопуттаах эбит этэ. Бары сүрүн предметтэри анал үөрэхтээх учууталлар санааларын ууран туран үөрэтэллэрэ. Бу дойду үрдүнэн олох умсугутуулаахтык сайдар, туругурар кэмэ этэ диэн киэн тутта этэбин. Сопхуостар муҥутаан сайдыбыт кэмнэрэ, тиэхиникэ олус чэпчэки сыанаҕа кэлэрэ, көлүөһэлээх «Беларусь» трактор 1,5 тыһыынча, тимир тиһиликтээх трактор 2,5 тыһыынчаҕа тураллара. Уматык сыаната бензин 2 солкуобай, солярка өссө чэпчэки, кырдьык, билигин киһи итэҕэйбэт. Учуутал хамнаһа 60-90 солкуобай буолара.
Чаппанда оскуолатыгар 200 лаппа тахса оҕо үөрэнэрэ, паара кылаастар бааллара. Үлэлииргэ даҕаны астыга. 1973 с. ыам ыйыгар нэһилиэк партийнай тэрилтэтигэр компартия чилиэнигэр ылбыттара, 20-тэн тахса партия чилиэнэ баара. Олохпор биир бэлиэ түгэн этэ.
Бастакы үлэлиир сылбар улахан дьүлэй Степанов Николай Тарасович диэн эбии үөрэхтээһин учуутала баарын билбитим. Улаханы тугу да үөрэтэн абырыах киһи буолбатах диэн өйдөбүл киириэх курдуга. Биирдэ киһим кинигэ тутуурдаах биһиэхэ киирэн кэллэ. Налыччы олорон ирэ-хоро кэпсэттибит. Тахсарыгар дьиэтигэр тиийэ сылдьаар диэн ыҥырда. Аҕыйах хонон баран тиийдим. Эргэ киэҥ соҕус дьиэҕэ хомунан-дьиминэн чэбэрдик олороллоро тута харахха быраҕыллара. Сөхпүтүм диэн олус элбэх сахалыы литература, научнай үлэлэр бааллара. Баччалаах баай туһата суох симэлийиэх дьылҕата миигин үүйэ-хаайа туппута. Хайдах гынан саатар оскуолаҕа туһаммыт киһи диэн толкуйга түспүтүм. Оскуолабытыгар балачча улахан мастарыскыай хоһо туттар тэриллэрэ ситэтэ суох буолан кураанах аҥаардаах турара. Биир үтүө күн Семен Давыдовичка киирэн санаабын тоҕу тэбээн кэпсээтим уонна мастарыскыай аҥаарын быыһаан ылан литературнай музей тэрийиэххэ, оҕолорго олус туһалыа этэ диэн туруорустум. Сөҕүөм иһин киһим тута сөбүлэстэ. Ити кэннэ Тарасовичпын кытта дьэ олохтоохтук кэпсэтии түмүгэр олуҕс үөрдэ.
Ити кэмҥэ музейы тэрийиигэ ханнык да уопута суох дьоммут. Онон Тааттаҕа Андросов диэн үчүгэй литературнай музейы тэрийэн сураҕа киэҥник тарҕаммыт киһиэхэ бара сылдьыаҥ этэ диэбиппэр түргэн үлүгэрдик тэринэн баран илии тутуурдаах үөрэн-көтөн кэлбитэ. Өрө баран өссө хоту оройуоннарынан бара сылдьыах баҕатын эппитэ. Тугу эрэ истэн-билэн кэлбит быһыылааҕа. Эрдэттэн санаатыгар тута сылдьыбыт улуу баҕата туолуох аартыгар үктэммититтэн эгди буолбута сирэйигэр-хараҕар көстөрө. Мэктиэтигэр сэниэлэммит курдуга. Хоту ыыта сылдьыбыппыт, сыалын ситэн өрөйөн-чөрөйөн кэлбитэ.
Ньурба промкомбинатыгар кинигэ уурар стеллажтары, ураты суолталаах научнай үлэлэри көрдөрөргө өстүөкүлэ сабыылаах витриналары бэйэбит эскизтээн оҥотторон туруортаабыппыт. Киһибит баайын барытын көрдөрүүгэ туруорбуппут. Оскуолаҕа үйэтин-сааһын тухары үлэлээбит саха тылын литературатын учуутала Савва Михайлович үйэтигэр муспут кинигэлэрин, «Чолбон» сурунаалларын, «Кыым» хаһыаттарын бүтүннүү туран биэрбитэ.
Тарасович уруһуйдуур дьоҕурдааҕа манна көстүбүтэ. Хоспут кини хартыыналарынан дьэргэйэ түспүтэ. Музей 1975 сылга ситэн оҕолор сылдьан били ылалларыгар бэлэм буолбута.
1975 сыл күһүнүгэр районо сэбиэдиссэйэ Иннокентьев Николай Наумович үс кыра бытырыыс оҕолордоох дьону дьиэтэ-уота суох эрэйдэнэ сылдьарбытын билэн Маар оскуолатыгар үлэлии барарбытыгар сүбэлээбитэ. Онно бардахпытына экчи дьиэлэнэҕит диэн эрэннэрбитэ. Биһиги тута сөбүлэһэн тиийбиппит. Икки квартиралаах дьиэ аҥаара эбит. Ыал субу көһөн барбыттар, үс хостоох икки оһохтоох саҥатык квартира эбит. Сууйан-сотон олорон бардахпыт дии.
1975-1976 үөрэх сылыгар улахан оҕобут бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Биһиги идэбитинэн үлэбитин саҕалаабыппыт. Бу кэмҥэ оскуола аҕыс кылаастааҕа. Чаппанда оскуолатыгар холоотоххо оҕото аҕыйах уонна кыра соҕус этилэр. Дириэктэринэн Никифорова Александра Ивановна үлэлиирэ. Икки сыл үлэлээбиппит кэннэ үһүс үөрэх сылыгар 1977 сылга сабыс-саҥа оскуолаҕа киирэн үөрүү бөҕө буолбуппут. Оскуолабыт орто оскуола статуһун ылан учуутал да, оҕолор да ахсааннара биллэ элбээбитэ. Маар сэлиэнньэтэ «Марха» сопхуос киинэ буолан аҕыйах сыл иһигэр дьиэ бөҕө тутуллан нэһилиэнньэ ахсаана түргэн үлүгэрдик эбиллибит этэ. Эргиччи үлэ бөҕө күөстүү оргуйан олорор долгунугар олорсо түспүт дьоллоохпут.
Светлана Ивановна саҥа оскуолаҕа кылаас ылан оччотооҕунан кабинет-кылаас тэринэн санаата кэлэн үлэлээбитэ. Мин саха тылын литературатын учууталын быһыытынан 1978 сылга аттестация ааспытым. Үчүгэй үлэһит аатыраммын «РФ Социалистическай куоталаһыыга кыайыылааҕа» буолбутум.
1980 сыл атырдьах ыйыттан оройуон партийнай тэрилтэтин дьаһалынан «Марха» сопхуоска парткабинет сэбиэдиссэйэ буолан сэттэ сыл куурдук балачча эппиэттээх үлэҕэ уһаарыллан ааспытым. Сопхуос бары исписэлиистэрин кытта биир сыаллаах–соруктаах үлэлиирбит. Сүрүн сорукпут үлэһиттэр олорор, үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыы, ханнык баҕарар үлэ көрдөрүүтүн үрдэтии, социалистическай куоталаһыылары тэрийии. Нэһилиэктэр икки ардыларыгар культурнай, спортивнай күрэхтэри сыл аайы көтүппэккэ ыытарбыт. Араас бырааһынньыктар, көрсүһүүлэр үрдүк таһымҥа ааһалларын ситиһэрбит. Өрөспүүбүлүкэ биллэр ырыаһыттара, артыыстара уонна суруйааччылар кэлэн күндү ыалдьыт буолан барааччылар. Оройуон салалтата, правительство чилиэттэрэ сырыыларын ааҕан сиппэккин.
1987 сыл атырдьах ыйыттан партия райкомун батсакы сэкирэтээрэ Томтосов Алексей Александрович быһаччы дьаһалынан «Марха» сопхуос Маардааҕы отделениетыгар управляющайынан анаммытым.
Бу кэмҥэ улахан уолаттар оскуоланы бүтэрэннэр кыра уолбут эрэ оскуолаҕа үөрэнэрэ. Маарга кэлиэхпититтэн сылгы ииттэн от оттуурга, сылгыны аһатарга көмө дьон этилэр. Икки оһоҕу оттор буоламмыт мас хайытыыта, кыыстааһына кинилэр үлэлэрэ буолара. Кыанар соҕус буолуохтарыттан Карл, Володя кус, куобах булдугар сылдьыһар этилэр. Оскуоланы бүтэрэллэрин диэки улахан дьону кытта куобах күрэҕэр сылдьан сүгэһэр бөҕө буолан үөрэн-көтөн кэлэллэрэ. Кыраларыттан сир аһыгар сылдьарбыт. «Москвич» массыыналаах буоламмыт сылдьар ыырбыт киэҥ буолааччы, сир аһын да балачча хомуйар этибит. Саамай тулуурдаахпыт түргэн тарбахтаахпыт Володя, киэҥ сиринэн тилийэ көтөөччү Карл. Олус да үчүгэй кэмнэр этэ.
Управляющай үлэтин туһунан эттэххэ, соччо киһи таласпат үлэтэ. Отделение сүрүн баайа ынах, сылгы сүөһү, биэс уон гектар сиргэ үүннэрэр хортуоската. Саамай үүттээх ынах бу отделениеҕа түмүллэн турара. Икки сүүстэн тахса ыанньык сайыҥҥы күөххэ быйаҥҥа күҥҥэ икки, икки аҥаар туонна үүтү биэрэллэрэ. Ардахтаах сайыннар сайылаан тураллара үүт таһыытыгар үгүс эрэйи үөмскэтэллэрэ. Үүт таһар массыына тыраахтыр көмөлөөх эрэ нэһиилэ сылдьара. Суол-иис быстар мөлтөҕө.
Нэһилиэкпитигэр оттуур сир суоҕун кэриэтэ. Үөдэй нэһилиэгин нөҥүөлээн Төрүт түбэтигэр, Бүлүү өрүһүн уҥуор ыраах сытар Ээдьээҥҥэ тиийэн оттуурбут. Ити сирдэргэ звенолары тэрийэн тиэрдэн оттотуу туһугар эмиэ уустук буолааччы. Аны тиэйиитигэр ороскуота. Ээдьээҥҥэ ыччат сүөһүнү үүрэн таһааран кыстатыллара. Онуоха үлэһити булуу эмиэ эридьиэстээх соҕус этэ.
Арай хортуоска биригээдэтэ төбө ыарыыта суох Егоров Яков Иванович дьаһалынан сыллата үүнүү үрдүк көрдөрүүтүн ситиһэрэ, кыһынын хортуоскатын кыстатар тутуутун бэйэтэ көрөрө. Чахчы туру үлэһит үтүөкэн киһи. Оскуола оҕолоро көмөлөһөн абырыыллара.
Ыанньык ферматыгар Марина, Баһылай Васильевтар оҕолорун кытта үтүө суобастаахтык уһун кэмҥэ үлэлээбиттэрэ. Марина элбэх оҕолоох Герой Ийэ. Кинилэргэ 1988 сылга сопхуос бэрт улахан дьиэни тутан биэрбиттэрэ. Онон үлэ дьоло диэни илэ билбиттэрэ. Тиэйэр-таһар үлэҕэ үс-түөрт үлэлэрин үгэнигэр сылдьар тырахтарыыс уолаттар күнү-дьылы аахсыбакка сыры бөҕөнү сылдьаллара.
Отделение идэлээх үлэһиттэрин нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Григорьев Василий Федотовиһы кытта биир сүбэнэн түмсүүлээхтик үлэлээн Маар отделениета бастыҥ үлэлээҕинэн билиниллэн өрөспүүбүлүкэ Кыһыл Знамятынан бэлиэтэнэн турар. Партия райкомун батсакы сэкирэтээрэ Томтосов А.А. сорудаҕын чиэстээхтик толорбутум.
1989 сылга иккис оҕобут Володя сытар ыарыһах буолбута. Сопхуос дириэктэрэ Афанасьев Иван Трофимовичтан көрдөһөн нэһилиэк уопсай мунньаҕар үлэбин отчуоттаан баран уурайарга күһэллибитим. Дьон өйдөөбүтэ, ылыммыта. Оҕобутун Дьокуускайынан, Новосибирскайынан көрдөрө, эмтэтэ сатаабыппыт да туһа суоҕа.
1991 сылга төрөөбүт нэһилиэкпэр Хаҥаласка көспүппүт. Быраатым курдук чугас аймах-билэ киһибиттэн сабыс-саҥа дьиэтин атыылаһан олохсуйан барбыппыт. Оҕобутун үрүҥ аһынан аһатан өллөйдөөрү икки тарбыйахтаах бургунастары атыыласпыппыт. Күрүө-хаһаа тутан ынахтарбытын ыыбыт. Светам хаһан да ынах ыабатах киһи куттанар, дух Ынахпын кыаһыылыыбын, кутуругун иҥиннэрэбин, синньин сылаас уунан анал тирээпкэбин илитэн сууйабын-сотобун. Бэйэм оҥорбут олох маспар ынаҕым анныгар киһибин олордобун. Эрдэ быһаарбытым курдук ынаҕым эмиийин тардыалаан ыан чуучурхатар. Эрэйдэнэн сотору үөрэммитэ, бургунаһа да чычааһа бэрт буолан таалан туран биэрээхтиирэ.
Сайынын икки атынан биирэ бэйэм киэнэ иккиһэ таайым Гаврильев Михаил Данилович суос соҕотох баайа, доҕоро да диэххэ сөп. Билэр чугастык алтыспыт дьоммуттан ат охсоро уран турарын уларыстым. Маннык тэрили туттубат буолбут кэмнэрэ да буоллар үчүгэйдик хараллыбыт туруга олох ааттаах. Өссө мунньар буллубут. Михаил Данилович үлэлээбит аҕай тэриллэрэ, холкуос, сопхуос бастыҥ оччута этэ буоллаҕа дии. Күнү кытта сырса хоннохтоохтук үлэлээбит үлэ хоһууна стахановец, чулуу, туруу үлэһит үтүөтэ, билигин даҕаны тэтиэнэх.
Уруккубутун санаан уонча хонук иһигэр сиргэ хоно сылдьан үс улахан кэбиһиилээх оттору туруоран бүтэй тутан кэбистибит. Астыныы, дуоһуйуу илгэлээх салгына биһигини кууһарга дылыта. Күһүөрү эрдэ соҕус масс кэрдэн киллэрэн таайбынаан хотон тутан баайдарбытын кыстатар кыахтанныбыт. Ити курдук санаабыт барыта ситэн истэ. Сэппэрээтэрдэммит үүт эрийтэрэн сүөгэй, суорат сиир буоллубут. Бэйэбит көлөһүммүтүнэн аҕаан, илиибитинэн тутан-хабан астаабыт аспыт амтанныын астык.
Икки-үс сылга оскуолаҕа идэбинэн үлэлээн баран оҕобут туруга олус мөлтөөн 1992 сылга уурайан биэнсийэҕэ тахсарга күһэллибитим. Таах олоруохтааҕар дьону көҕүлээри оттуур сир анатан сүөһүнэн, сылгынан дьарыктаныам диэн бааһынай хаһаайыстыба тэриммитим. Бу кэмҥэ сопхуостары эһэннэр ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө буола турара. Оччолорго тыа сиригэр үлэлээх буолан тыыннаах хааларга мин санаабар биир эрэ суол баара. Ол инниттэн ситинник быһаарыммытым сөптөөх курдуга. Сотору кэминэн биэс-алта бааһынай хаһаайыстыба тэриллибитэ, уруккуттан сүөһүлээх ыаллар элбэх сүөһүлээхтэрэ үлэһит илиилэрэ, оттуур тиэхиникэлэрэ баара. Сүбэлэһэн көмөлөсүһэн көхтөөхтүк саҕалаабыппыт.
1996 сылга оҕобутун, эрэлбитин Володябытын сүтэрбиппит, төрүт аймах-билэ дьоммут харалла сытар сирдэригэр Ампаардаах алааһыгар кистээбиппит. Санаабытын бөҕөргөтүнэн салгыы олорон бардахпыт дии. Кыра уолбут Айаал кэргэннэнэн 1998 сылга бастакы сиэммит Танюша күн сирин көрөн үрдэ суох үөрүү дьолун билбиппит. Уоттаах сэрии уот кураан иэдээннээх сылларын этэҥҥэ бөрөһөн туораабыт ийэм барахсан аатын үйэтитээри дириҥ тапталым махталым бэлиэтигэр бастакы сиэммитигэр кини аатын биэрбиппит.
Хаҥаласка дьоммутун-сэргэбитин кытта өйөһөн-убаһан оруобуна уон сыл олус үчүгэйдик олорон ааспыппыт. Бааһынайдаан бүтэрбит диэки түөрт-биэс ыанньыктанан сүөһү төбөтө биллэ эбиллибитэ, атыыр үөрдэммиппит. Сүөһү үөскүөх курдуга да уолаттар хаалан үлэлиир былааннара суоҕа, санаалара атыҥҥа сытара. Ньурбаҕа киирэн үлэлиир баҕалаахтара. Онон биһиги сааһыраммыт тохтообуппут. Бу сыллар усталарыгар нэһилиэк кырдьаҕастарын тэрилтэтин салайбытым, Светлана Ивановна түөлбэнэн үлэни дьаһайара.
2003 сылтан сиэннэрбитим көрсөөрү Ньурбаҕа олохсуйдубут. Айааллаах иккис оҕоломмуттара, эбэтин аатын ылан Света буолбута. Билигин биэс сиэннээхпит, бары кыргыттар. Кинилэртэн иккилэрэ үлэһиттэр, биир устудьуон, атыттара оскуола үөрэнээччилэрэ. Үс уол, биир кыыс хос сиэннэрдээхпит, бастакы хос сиэммит быйыл оскуолаҕа киирдэ. Онон үөрүүбүт үрдээн олоробут.
Аны аҕыйах хонугунан 90 сааспын томточчу туолан аарыма саастаахтарга киирэр боруогу атыллыыр дьоро күҥҥэ тиийиэм. Олох араас эндирин тургутуутун этэҥҥэ ааһан хатарыллан, элбэх сүтүгү көрсөн үрүҥ күн анныгар сирэм күөх сиргэ айылҕабыт анаабытынан уулла таптыыр аҥаарбынаан, күндүттэн күндү кэргэмминээн Светабынаан илии-илииттэн сиэттиспитинэн сиэрдээх олох 60 сылын толору олорон кэллибит диэн кэнчээри ыччаппытыгар этэбин.
— Осип Гаврильевич, эн санааҕар уһун үйэлэнии кистэлэҥэ туохханый?
— Эппитим курдук, оҕо сааспыттан кыһалҕаны билэн эт-хаан өттүнэн хатарыллан, олох оргуйар үөһүгэр уһаарыллан кэллэҕим. Уһун олохпор үчүгэй учууталларга түбэһэн табыллан үөрэнэн, өрүү үлэһит үтүө дьоннуун алтыһан, үөрүүлэрин тэҥҥэ үллэстэн, чөл олоҕу тутуһан, иҥэмтиэлээх аһы аһаан күүс-сэниэ ылан кэлбитим эмиэ суолталаах дии саныыбын. Билигин даҕаны дьиэ кэргэн биһиги бары бэйэбит сылгыбыт этинэн толору хааччынабыт, 2 атыыр үөрдээхпитин Хаҥаласка бырааппыт көрөр.
Дьиэ кэргэн иллээх-эйэлээх, бэйэ бэйэни таптыыр, убаастыыр буоллаҕына онно дьол уйаланар. Онон биһиги бэйэбитин толору дьоллооҕунан ааҕынабыт.
— Баҕа санааҥ тугуй?
— Тыа сирин ыалын быһыытынан орто сиэринэн олохтонон бу күҥҥэ тиийэн кэллибит. Бастыҥ баҕа санаабыт сүүс-сүүспүтүттэн өйөнсөн чөл туруктаах, тииҥ мэйиибитин ыһыктыбакка, икки дугунар атахпытыгар чиҥник турар туруктаах 100 сааспытыгар тиийдэрбит. Хос сиэннэрбит киһи хара буолалларын көрбүт киһиэ! Киһи олорон истэҕин аайы олоҕу сыаналыырыҥ күндүтүйэн иһэр буолар эбит. Сотору кэминэн эйэлээх олох эргилиннэр диэн баҕалаахпыт!
Кэпсэттэ Лариса ДОРОФЕЕВА