Биһиги ыал, Тобоновтар, 1968 сыллаахха Чкалов дэриэбинэтиттэн Маарга көһөн кэлбиппит. Аҕабыт эдьиийин Өрүүнэлээх тастарыгар биэс да биэс миэтэрэ кээмэйдээх кыра мас дьиэ тутан, күһүөрү сайын ол саҥа дьиэҕэ киирбиппит.
Балаҕан ыйын бастакы күнүгэр 2 Хаҥалас аҕыс кылаастаах начальнай оскуолатын боруогун атыллаан киирбитим. Бастакы учууталбыт Христина Николаевна этэ. Ол сыл үөрэнэ киирбит оҕолору икки кылааска арааарбыттара, биһиги “А” кылааска түбэспиппит.
Начальнай оскуола, мин оччотооҕу санаабар биэс дуу алта дуу кылаастардаах, киэҥ уһун көрүдүөрдээх, наһаа элбэх түннүктэрдээх, түөрт дуу, хас дуу билиитэтэ суох кирпииччэ оһохтордоох, учительскайдаах, аһылык атыылыыр буфет хостоох мас оскуола этэ. Турар сирэ билиҥҥи икки этээстээх дьиэ тиэргэнигэр баара.
Оскуолабыт үрэх диэки өртүгэр син кэҥэс соҕус былаһааккалааҕа, киирии аан утары тула өртө күрүөлээх обургу соҕус арыы ойуурдааҕа, мастар быыстарыгар ырааһыйаҕа хачыал, спорт инвентарь баар этэ. Бу оскуола дьиэтигэр 4 кылааһы бүтэриэхпитигэр диэри үөрэммиппит.
Маҥнайгы кылааска үөрэнэ сылдьан экскурсияҕа бара сылдьыбыппыт, дэриэбинэ хоту өртүгэр турар үс этээстээх, маҥан оппуохалаах, уот биэрэр ыстаансыйа дьиэтигэр учууталбыт илдьэ баран көрдөрбүтэ. Ис өттүгэр киирэн улахан да улахан дизель тыас-уус, буруо-танаа буолан үлэлии турарын көрөн сөхпүппүт. Тимир кирилиэһинэн үһүс этээскэ диэри тахса сылдьыбыппыт, үлэһиттэри кытта кэпсэппиппит.
Улахан оскуола үрэх үрдүгэр айан суолун кытыытыгар турара, манна бэһис кылаастан саҕалаан ахсыс кылааска диэри үөрэнэллэрэ. Бу оскуолаҕа үөрэнэ кэлбиппит кэннэ, тус туһунан предметтэргэ үөрэнэр буолан учууталларбыт элбээбиттэрэ. Ордук история, география уруоктарын сөбүлээн истэрим. Историяҕа Никифорова Александра Ивановна үөрэппитэ, кини уруоктарын олус да үчүгэйдик кэпсиирэ, интэриэһинэйдик ыытара. Биһиги, оҕолор, история уруогар мэниктиир, аралдьыйар диэни билбэт этибит.
География уруогар, дириэктэрдии сылдьыбыт Анисимов Борис Иванович үөрэппитэ, география уруоктара эмиэ интэриэһинэйдик барара. Ол курдук икки “А” уонна “Б” кылаастары холбоон викторина уруок ыытара. Онно география тиэмэтигэр кылааһынан утарыта боппуруос бэрсэр этибит. Бу уруоктар билигин санаатахха оҕолор уруокка көхтөөх буолалларын, билиини иҥэринэллэригэр көмөлөһөр эбит.
Химияҕа, биологияҕа Прокопий Васильевич Никифоров, математикаҕа Ян Иванович Габышев, физикаҕа Тамара Илларионовна Торохова, физкультураҕа Николай Сергеевич Ли, үлэ уруогар Дмитрий Платонович Гаврильев үөрэппиттэрэ. Физкультура уруоктара анал зала суох буолан халлаан сылаас кэмнэригэр таһырдьа үрэх сыырын анныгар былаһааккаҕа буолааччы. Кыһыҥҥы кэмнэргэ учууталбыт Николай Сергеевич кулууп иһигэр маат тэлгэммит кыра хоско тустуу куруһуога, гимнастика уруоктарын ыытааччы. Күһүн муус турбутун кэннэ үрэххэ киирэн килэм мууска хаҥкыылыырга үөрэтэрэ.
Үлэ уруогар үөрэнэрбитигэр мастарыскыай баара, Никифоров Бааскалаах дьиэлэрин кэнниттэн кэлэр икки хостоох дьиэ этэ. Иһигэр ученическай бэрэстээктэр, илии устуруустара, эрбиилэр, кээмэйдиир тэриллэр бааллара. Учууталбыт Дмитрий Платонович үлэ уруогар илииннэн устуруустуурга, эрбииннэн быһарга, кээмэйдииргэ үөрэтэрэ, уруок кэнниттэн эбэһээт сыана туруорааччы. Мин хайдах да кыһалла сатаабытым иһин түөрт сыананы ылааччыбын.
Оскуола уопсастыбаннай олоҕо тигинээн олороро, ол курдук бастаан октябренок, пионер, кэлин улахан кылааска тахсан баран комсомол кэккэтигэр киирбиппит. Павлик Морозов аатынан пионерскай дружина үлэтин Сидорова Татьяна Дмитриевна салайбыта. Үбүлүөйүнэй эбэтэр көннөрү да тэрээһиннэргэ аналлаах сбордар, слеттар, «Зарницалар», костердар сылтан сыл аайы быыстала суох барааччылар.
Үөрэх саҕаланар кэмигэр кылааспытыгар старостаны, пионерскай этэрээт командирын, активтары талааһын буолара. Мин сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан, кылаас салайааччыта Фатима Егоровна этиитинэн, пионерскай этэрээт хамандыырынан талыллан үлэлээбитим уонна дьэ тэрийэр-салайар үлэ ыараханын аан бастаан онно билбитим. Дружина этэрээттэрин хамандыырдара, активистар буолан сайын Ньурбаҕа киирэн «Зарницаҕа» сылдьыбыппыт.
Биир сайын Виссарион Акимович Гаврильев салайааччылаах былах быһар, бэлэмниир звенотугар сылдьыбыппыт. Саһаан аартыгар тракторынан киирэн баран, Бүлүү өрүс кытыытынан Биллээх дэриэбинэтин утары аартыкка сатыы тиийэн иирэ талаҕы быһан, чохчолоон бэлэмнээбиппит.
От бэлэмигэр ЛТО (лагерь труда и отдыха) “Маарыкчаан” звенотугар сылдьыбыппыт. Звено салайааччыта математика учуутала Шадрин Николай Маркович этэ. Арыылаах диэн сиргэ өтөххө балаакканнан сыппыппыт, от үлэтин быыһыгар Марха өрүскэ киирэн күөгүлээн, закидушкалаан балык хаптарар этибит. Дьэ ити курдук оскуола оҕолоро хортуоска звенотугар, сыыс от ыраастааһыныгар, күһүн хомуур саҕана хортуоска хостооһунугар, куукунаҕа бурдук ыраастааһыныгар, ыкса күһүн Аканаҕа хаппыыста хомуйуутугар, сааһыары “Орто көлүйэ” ферматын хотоннорун хаарын түһэрээһин, саһаан бэлэмнээһин субуотунньуктарыгар сылдьар этибит.
“Марха” сопхуос саҥа тэриллибит кэмнэрэ буолан, исписэлиистэр, үлэһиттэр кэлэннэр оскуолаҕа саҥа оҕолор эбиллэр этилэр. Биһиги кылааспытыгар саҥа кэлбит, кылааска хаалбыт да оҕолор элбэхтэрэ. Биир кэмнэ “А” кылаастан Иванов Валентин “Б” кылааска көспүтэ, ол оннугар “Б” кылаастан Васильев Валентин кэлбитэ уонна кэлин Николаева Ольга, Николаева Ира “А” кылааска көспүттэрэ.
Араас куруһуоктар, секциялар үлэлииллэр этэ. Прокопий Васильевич салайааччылаах химия, биология куруһуогар сылдьыбыппыт, араас опыттары оҥорон, бурдук сиэмэтин тылыннаран билиибитин хаҥатар этибит. Никифоров Васектуун “киномеханик” куруһуогар сылдьыбыппыт. Ол саҕана киномеханигынан Антонова Мария Константиновна уонна Кутанова Вера үлэлииллэр этэ. Биир кыһыны быһа сылдьыбыппыт, үксүн оҕолор сеанстарыгар көмөлөһөөччүбүт. Кинобудка кулууп үөһээ этээһигэр баара, иһигэр икки киноаппарат турара, биһиги үлэбит диэн катушка уларытан аппаракка иитээһин, лента быһыннаҕына түргэн үлүгэрдик килиэйдии охсооһун этэ.
Дьэ ити курдук үөрэхпитин ситиһэн, араас куруһуоктарга, секцияларга сылдьан, экзаменнары туттаран 1976 сыллаахха 2 Хаҥалас аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбиппит. Күһүнүгэр сорох уолаттар СПТУ-3 тракторист, токарь идэлэригэр, кыргыттар Бүлүүтээҕи педучилищеҕа, биирдиилээн оҕо атын орто оскуолаларга, биһиги 10 буолан Марха 10 кылаастаах орто оскуолатыгар үөрэнэ киирбиппит. Биир сыл 9 кылааһы Марха оскуолатыгар ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбиппит.
1977 сыллааҕы күһүн Маарга Таҕа күөлүгэр сабыс саҥа орто оскуола аһыллыбыта. Бу оскуолаҕа онус кылааска 31 оҕо буолан үөрэммиппит. Оскуола дириэктэринэн Иванов Юрий Наумович, кылаас салайааччытынан Саввинова Любовь Александровна, учууталларынан Никифоров Прокопий Васильевич, Винокуров Егор Николаевич, Федоров Егор Нилович, Никитина Мария Титовна араас предметтэргэ кыһамньылаахтык, бэриниилээхтик, хорутуулаахтык үөрэппиттэрэ.
1978 сыл сайыныгар бары ситиһиилэхтик үөрэнэн, экзаменнарбытын туттаран орто үөрэх аттестатын үөрүүлээх быһыыга-майгыга тутан, олох киэҥ аартыгар киирэн ким үөрэнэ, ким үлэлии, сорохтор аармыйаҕа ытык иэстэрин төлүү арахсыбыппыт.
Быйыл биһиги кылаас 2 Хаҥалас аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбиппит 50 сыла буолар. Үөрэммит кыһабыт 95 сылын туолар өрөгөйдөөх күнүнэн бииргэ үөрэммит оҕолорбун, үөрэппит-такайбыт, олох киэҥ аартыгар сирдээбит учууталларбын, оскуола бары үлэлиир уонна үлэлээн ааспыт үлэһиттэрин итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Баҕарабын үөрэммит оскуолабыт кэлэр көлүөнэни үөрэтэ-иитэ, олох тэтиминэн сайда-үүнэ, чэчирии турарыгар.
Бэйэм туһунан кылгастык билиһиннэрдэххэ, мин Тобонов Гаврил Андреевич от ыйын 26 күнүгэр 1961 сыллаахха Маарга төрөөбүтүм. Бастакы идэм шофер, совхоз саҕана уонча сыл үлэлээбитим. 90-с сылларга дойду тутула уларыйан, үлэбин уларытан сварщик идэтин баһылаан промышленноска Айхалга, Удачнайга, Мирнэйгэ, кэлин Накыыҥҥа үлэлээбитим.
2010 сыллаахха Ньурбатааҕы колледжы бүтэрэн техник-тутааччы идэтин ылбытым. 2006 сылтан Ньурбатааҕы техникумҥа производственнай үөрэхтээһин маастарынан үлэлиибин. Өр сыллаах үлэм түмүгүнэн 2020 сыллаахха «Почетный работник воспитания и просвещения Российской Федерации» диэн ведомственнай наҕарааданнан бэлиэтэммитим.
2023 сыллаахха «За вклад в развития профессионального образования» диэн СӨ үөрэх уонна наука министиэристибэтин бэлиэтинэн наҕараадаламмытым. 2025 сылга «Отличник системы образования Республики Саха (Якутия)” буолбутум.
Ахтыыны суруйдум Тобонов Гаврил Андреевич,
2026 сыл муус устар 28 күнэ.