Атааннаах-мөҥүөннээх
Аан дойдубутугар,
Иитэ биллибэт
Ийэ сирбитигэр,
Айбыт Аҕабыт айхалынан,
Ииппит Ийэбит илгэтинэн
Күн сирин көрдөрбүт
Күндү дьоммутугар,
Күлүк түспэт оҕо саастарбыт
Кэккэлэһэн аасталлар да,
Кырыа буолбут чанчыктаах
Кыра уолгут махталынан,
Кэрэ куоҕут, кыра кыыскыт
Кыһамньылаах дьаныарынан
Үүнэр күммүт үөрүүтүнэн,
Үруҥ Айыы алгыһынан,
Үтүө эрэ өйдөбүллээх
Оҕолоргут аатыттан
Ортолуура дойдуга
Оройбутунан түһэрэн
Олох кэрэ уйгутун
Олохтообут ааккытыгар
Уруй-Айхал этэбит!
Киһи бэйэтин дьонун олоҕун, онтон сиэттэрэн бүтүннүү олоҕун туһунан суруйара улахан эппиэтинэс эбит. Тугу эрэ сыыһа – халты суруйан бэйэҥ чугас дьооннор, доҕотторгор — атастаргар, бары билэр дьонноргор, оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр сыыһа – халты соҕус өйдөбүл хаалыан сөп.
Өр кэмҥэ саараан-сээбэҥнээн баран суруйан көрөргө сананным.
Киһи бу орто дойдуга кэлэн, мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр, кыылтан-сүөһүттэн уратыта диэн олорон кэлбит олоҕун, кэлэр кэнэҕэс кэмин анааран билэ–көрө сатааһына буолар. Иитийэхтээн ииппит ийэбит Егорова Анна Павловна 1933 сыллаахха күн сирин көрбүт. Ийэтэ уон алтата төрөөбүтүттэн ынах муоһун курдук иккиэйэҕин убайынаан Егоров Иван Павловичтыын хаалбыттар, атыттар турбатахтар.
Ийэбит ыал бүтэһик оҕото, биһигини, сэттэ уолу, түөрт кыыһы төрөөн киһи гынаттаан, ыал буоламмыт, сиэннэрин көрөн–харайан олус үөрэрэ. Кыра кыыс Биикэллэй кыыһын Аннушканы, аһатан–сиэтэн олох «мох» курдук буолааччы. Сылгыһыттыы сылдьан дьиэҕэ кэллэххэ мэктиэтигэр нэдиэлэ иһигэр улааппыт, ыараабыт буолааччы.
— Бу кыыс тоҕо сүрэй, маннык улаатан истэҕинэ туохха да батыа суох, — диэн күлээччибин.
— Һок, үлүбээй саҥарыма, — диэн саннын хамсатан буойааччы.
Ийэбит иистээх буолан үс киһи тыалыыр таҥаһын тигэрэ, бэрийэрэ. Ол саҕана саатар бары этэрбэһинэн эрэ тыалыыр буолааччылар. Онно эбии мин эбиллэбин, сылгыга эмиэ халыҥ, ичигэс таҥастаах киһи, ыҥыыр акка тулуһар.
Ийэм тикпит истээх ыстаанын сөбүлээн кэтээччибин. Хамсанарга имигэс, чэпчэки, сылаас. Ыал буолан баран илдьэ кэлэн өр кэппитим, билигин да уура сылдьабын. Кыра сырыттахпына аҕам Бииктэрдиин тыалыы бардахтарына ийэм миэхэ дьиэ тас үлэтин: от бэлэмнээһин, ынах уулатыыта, балбаах соһуута, мас–муус көтөҕүүтүн барытын миэхэ сүктэрэрэ. ”Тоҕойум, ону гынан баран, онтугун гынаргын умнубат инигин?” — диэн. Оонньуу–көр курдук бүтэрэн-оһорон баран, дьэ мэниктии сүүрэҕин. Миигиттэн икки сыл балыс Бочуок интэринээккэ олорон үөрэммитэ, онон куруук суох буолааччы, өрөбүллэргэ эрэ кэлэр, Балыарка олох кыра киһи буоллаҕа.
Аны аҕам тыалыы барарыгар этэр: ”Халлааны көрө сылдьан идэһэҕин дьаһайаар”, — диир. Онно тоҕо Сэргэй суоҕун өйдөөбөппүн. Чуукаарга үөрэнэрэ дуу, армияҕа барта дуу. Билигин санаатахха үстээх-түөртээх оҕус быһылааҕа, хара маҥаас. Ол саҕанааҕы сүөһүлэр хаһаах боруодалар. Эрдэ ситэр, эт-ласха сүөһүлэр, ону өлөрөн астыы сырыттахпына:
— Хайа, быраат, идэһэҕин тутуннун дуу, оо, өрүөл киһигин доҕоор, — диир саҥатыттан эргиллэн көрбүтүм, ыалбыт Самсуон Һааса күрүөҕэ быардыы түһэн тииһэ кылбайан турар эбит.
— Аҕам дьаһайаар диэбитэ, — диибин.
— Ити баар дии, оо, кыах киһигин доҕоор, — диирин өйдөөн хаалбыппын. Итиннэ ким да көмөлөһөрүн өйдөөбөппүн. Арай остуол ыскаатарын ылан баран, тула олорон иһин кырбыылларын саныыбын. Итиннэ уон иккилээх эҥин буолуохтаахпын.
Ийэбиттэн хаста да таһыллан турардаахпын, онтон биири-иккини кэпсиим. Балтыбытыгар, дьоруой кыыска Каанаҕа, мап-маҥан бэйэлээх оҕо тэлээскэтэ ылбыттар. Өлүү болдьохтоох диэххэ дуу, кулуупка индиэйэстээх киинэ буолла, тэлиэгэлээх атынан көтүтэллэр. Дьэ, мин ону үтүктэн, тарбыйахпын көрдүү барарга быа–туһах ылан баран, тарбыйахха көлүйэн көтүтэр санаа киирдэ. Табаарыспынаан Самсуон Аалыктыын тэлээскэбитин эрдэттэн анньан бардыбыт. Тарбыйахтарбытын аллараа уулуссаттан булаттаан ыллыбыт, эрдэ төрөөбүт улаханыгар тэлээскэбитин көлүйдүбүт, санаабытыгар син майгыннаата. Мин таһыйар имигэс талах быһынным, салгыны охсон көрбүтүм “куус” гына тыаһыыр, “дьэ, олус” дии саныыбын. Аалык оҕо сылдьан “мыс” курдук буолааччы.
— Аалык, эн иһигэр киир, мин таһыгар олоруом,- диибин. Киһим иһигэр киирэн тобус – толорутук олорунан кэбистэ.
— Өссө маннык гыннахха үчүгэй буолсу, — диэн ойоҕоһунааҕы чарапчытын туруоран кэбистэ. Мин арааһа куучар буоллум, иннигэр олордум, атаҕым таһыгар, олох киинэм оруолугар киирэн бүтэн эрэбин. ”Чэ, бардыбыт”, – диэн буолла, сэрэнэн кыра соҕустук оҕустум, тарбыйахпыт сүүрэн иһэн ыарырҕатан тохтоон хаалла. Кэннибэр киһим туох эрэ диэн ырыалаах «мощнай» эҥин диир.
“Киинэҕэ аттарын күүскэ таһыйаллар этэ, дьэ мин да таһыйыам” дии санаат маҕайа түһэн баран сискэ мииннэрдим. Дьэ, доҕоор, тарбыйахпыт барыыны барда, киинэбит биһиэхэ илэ буолла, сир элэҥнээн олорор, хайа эрэ түгэҥҥэ индиэйэстэр курдук сананыах курдук буолан истэхпитинэ дулҕаҕа ойон киирдэ да, тэлээскэбит оруобуна санаабар киинэҕэ курдук бытаан баҕайытык сууллан түһэн эрдэҕинэ, эһиллэн иһэн кыл түгэнигэр киинэм дьоруойун курдук сананан ыллым.
Ойон турбутум ырааппыттар. Аалык тахса сатыыр, атаҕыттан иҥнэн соһуллар эҥин курдук, кэннилэриттэн сырыстым, сотору дулҕа быыһыгар көлүөһэ сытарын көрөн аһардым да, киһибин быыһаары ыксыырым сүрдээх. Арай, көрбүтүм тэлээскэбит тохтоон хаалла, тарбыйахпыт өрө тэбэ-тэбэ сүүрэ турда, кэнниттэн туох эрэ соһуллар, өйдөөн көрбүтүм тутааҕын эрэ илдьэ барда. Сүүрэн тиийбитим, Аалыгым ырыата ытааһыҥҥа кубулуйбута ырааппыт, ыстаанын аҥаар буута үөһээ ньыппарыллыбыт, сототун уҥуоҕун суруйа уҥуннук хайа тардыллыбыт, онтуттан хаан тахсыбыт. Мин киһибин ааттыыр аакка бардым да, тохтообот, ыарыыта сүрдээх быһыылаах.
— Хайа, Баабылык, тарбыйаххытын көлүннүгут дуу, хаарыан тэлээскэни алдьаппыккыт. Дьэ, дьонуҥ кэһэтэллэрэ буолуо, — диэн саҥа кэннибитигэр иһилиннэ. Хайыһа түспүтүм Онтуурай Уйбаан уола Туола эбит. Аҕатынаан үөһэттэн көрөн олорбуттар. Уйбаан ким эрэ уҥуоҕун тута сылдьар этэ, табаахтыы олорон сири таптайа–таптайа баһын быһа илгистэрэ көстөр, арааһа күлэр быһыылаах.
Тэлээскэбититтэн туга да хаалбатах, хоптото эрэ хаалбыт Аалыгы кытта. Туолалыын онтун–мантын, көлүөһэлэрин эҥин хомуйан хоптотугар уктубут. Киһим тугу да саҥарбат, мүчүҥнүүр эрэ, мин дьэ куттанан бардым, ытыахча иҥин буоллум, ону көрөн Туола:
— Хатырыкта угун, оччоҕо мөҥүөхтэрэ суоҕа, — диир. Абырыах, аптаах хатырыкпын ылан сиэппэр уктабын. Туола:
— Халыҥы угун, оччоҕо учугэй, — диир, мүчүҥнүүр. “Тук” курдук халыҥ хатырыгы булан сиэппэр батара сатыы турдахпына кэлэн батары анньан кэбистэ уонна этэр:
— Куттаныма, мөҥүөхтэрэ суоҕа, хатырыгыҥ элбээтэ, — диир. Ыстааным аҥаар буута гэлипиэлээх курдук буолла, хатырыгым тиирэ тэбэ сылдьар. Аалыгым турбут, хааман содьороҥнуур, сырай–харах мөлтөх, буор буолбут, хараҕын уута түспүтэ дьурааланан көстөллөр, оруобуна бээһээҥҥи киинэҕэ хотторбут, билиэн түбэспит амарыкааньас саллаатын саныы биэрдим. Онуоха холоотоххо мин тугум да эчэйбэтэх буоллаҕым дии уонна хатырыкпар эрэлим улахан, онон бөҕөх курдук сананан:
— Чэ, барыах, — диэтим. Тэлээскэбит хоптотун көтөҕөн Түүһүккэлээх анныларыгар кэлбиппит тарбыйахпыт онно кэлэн эппэҥнии турар, дэлби тириппит. Тутан тэлээскэбит тутааҕын сүөрэн ылан хоптобутугар угуннубут, ”Хата, барытын буллубут”, — диэннээх дьон буоллубут. «Дьэ уонна күүлэҕэ киллэрээт, куотарга» диэн сүбэлэстибит. Түүһүккэлээх тиэргэннэрин ааһарга биир куттал, Тааһыкка хотуусаҕа түбэстэххэ ырыабыт ылланар. Хата этэҥҥэ аастыбыт. Уулуссаны уҥа-хаҥас көрдүбүт да, хата ким да көстүбэт, дьэ биһиги биир тыынынан түһүөхтээхпит.
Эмиэ кыл түгэнэ киинэм дьоруойун курдук санаа киирэн кэллэ, дьэ киһи дуу, кии дуу буоларбыт быһаарыллар түгэнэ тиийэн-тирээн кэлбитин билэн сүрэх тыаһа сүрдэннэ, мэктиэтигэр туран эрэ аҕылаһан бардыбыт. “Уол оҕо – ат кулун, дьолуота билиэ” диэн баран баар дуу, суох дуу таҥараҕа кэриэстэнээт түһүнэн кэбистибит. Хантан күүс кииртэ буолла, нэһиилэ сынньана–сынньана аҕалбыт хоптобутун олох киһилээбэккэ уулуссаны аҕыйахта үктээн туораат олбуор аанын аһаат, тиэргэҥҥэ биирдэ баар буола түстүбүт. Арай доҕоор, ийэм улахан баалынайга таҥас сууйан тимир даскааҕа таҥас анньа турар эбит. Биһиги соһуччута бэрдиттэн аллайан тура түстүбүт.
— Бу дьиикэй уолу көрүн эрэ,- диэт ийэм анньа турбут таҥаһынан абааһыны охсор курдук туора саайда. Киһи бэрдэ, элик үтүөтэ халтас гынан биэрдим, кэннибэр турбут Аалыкка инчэҕэй таҥас уута сырайыгар ыһылынна, уолум соһуйбут саҥата “һуук” диэн хаалла. Дьэ, өй булан куотан эрдэхпитинэ кэннибэр Ийэм:
— Дьэ, ситтэхпинэ сэттэҕин ылыам! – диир саҥатын истэн хааллым. Олбуорбут аанын Аалыктыын кыбылла-кыбылла тэҥҥэ аастыбыт, уолум дьиэтин диэки туора ойдо, мин кэлбит сирбинэн Настаалаах диэки куоттум. Уулуссаны ортолоон иһэн кэннибэр “дьэ-дьэ” диир саҥаны иһиттим да, иэним биирдэ кэдэрис гына түстэ. Туох баарбынан түһүннүм, самаҕым олох кыпчыйан хаалбыт, биир сиргэ турар курдукпун, ол да буоллар уулуссаҕа ситтэрбэтим.
Настаалаах олбуордарын аастыбыт, аарканы ааһаат хотоннорун диэки барыыга кыра сыырдаах, ол түһүүтүгэр куруук түргэтиир сирим, дьэ эбэн эрдэхпинэ хараҕым кырыытынан көрбүтүм, арай үрдүбэр ийэм аллараа уоһун ньимиччи туттубут, кип-киэҥник көрбүт, “дьэ бүттүм” дии санааппын кытта, инчэҕэй таҥас моонньубун эрийэ саайда да, сир–халлаан биирдэ түҥнэстэ түстэ. Хаста да хойуостан олоро түһүүбэр ханна да хамнаппат гына кулгаахпыттан хам туттарбыппын. Дьэ, ый–хай бөҕөннөн тиэргэҥҥэ тиийиибитигэр утары Настаа таҕыста, тугу эрэ кэпсэтэллэр, мин ытыырым дьухханыгар истибэппин. Син өр кэпсэттилэр, тоҕо таһыллыбыппын истэн баран Настаа күл да күл буолла,
— Оҕону наһаа мөҕүмэ, Байбал буо, – диирин чуолкай иһиттим.
— Бу уол дьиикэй мэник, — диир ийэм.
Индиэйэстээх киинэни үтүктэн итинник таһыллан турардаахпын, хатырык да абыраабатаҕа. Ити сэттэлээхпэр.
Тиийдим оҕо сылларбар
Таалай күөхтүүр кырдалбар,
Тирэх аппын миинньэммин
Тэлгэһэбэр сүүрдэрбин.
Тэҥнии көрөн сөҕөбүн
Түүлбэр киирбит бэйэбин,
Сиэним кыысчаан санатан
Ситтэрбэккэ сүүрдэрин.
Иккис таһыллыым. Моһуоктуун туой буулдьа оҥостон арагаайканнан ытыалыы сырыттыбыт. Маска ыттахха туой үлтү баран хаалар, көрөргө оһуобай, олох киинэҕэ курдук. Дьэ, ол буола сырыттахпытына Сомсуоннаах ынахтара күнүс эрдэ күлэмэннээн, кумаардаан түптэлэригэр кэллилэр.
— Оо, тааҥкалар иһэллэр, бэлэмнэн, — диибин. Кыбыыга сылдьабыт, окко саһан туран ытарга олус, “чэй” дэһээт ытыалаан куһуйуу буолла. Миэхэ санаа киирдэ, ынах бэйэтигэр таптардаҕына туох да буолбат эбит, онон төбөҕө ытыах диэн. Төбөҕө ытыалааһын буолла, арай биир ынах куһаҕаннык орулаата, баһын быһа илгистэр, кыҥнары иҥин туттар, хотоҥҥо баран кэтиллэр.
— Оо, баар, таптардаа, мин таптым, — эиҥин диибин. Өйдөөн көрбүтүм ынахпыт хараҕыттан уу бөҕө сүүрэ сылдьар эбит. Куттаныы буолла, “куотуохха” диибин да, Моһуок: “ээ, биһи буотах диэхпит” диэн куойатыгар–маҥкытыгар оҕустарбат.
— Дьэ, этэн көрөөр эрэ, — диэн Моһуокка саанным да, киһи эрэммэт дууһата, бэйэм сүрэх баастаах киһи куоттум. Төһө өр сылдьыахпыный, киэһэ дьиэбэр кэллим. Арай доҕоор, Сомсуон оҕонньор биһигиттэн тахсан кубарыйан хаалбыт бинсээгин көхсө баран эрэрин көрөн хааллым да, хочуоҥка иһигэр киирэн састым. Олоро сатаатым да, тугу да тобулбатым. Оннооҕор хатырык уктуох курдук ылан иһэн киэр бырахтым, син биир абыраабат диэн. Моһуокка эрэл олох сүттэ. Быа синньигэс сиринэн быстар, Моһуок син биир эппит буолуохтаах диэн сүрэҕим сэрэйэр. Хайыыр да кыах суох, синэ биир диэн, киирэргэ быһаарынным. Күүлэ аанын тутааҕын тутааппын кытта дьиэттэн киһи тахсар тыаһа иһилиннэ, мин саараан тура түстүм. Аан аһылынна, ийэм табааҕын уобан, биэдэрэтин тоҥонохтонон уматтыах курдук испиискэтин тутан, ынаҕын ыы тахсан иһэр эбит. Көрөөт:
— Бу дьиикэй уолу, — диэт биэдэрэтин илгээт “кыырт” курдук үрдүбэр түһэн эрдэҕинэ, хантан ылбыт хапсаҕайым буолла, чуут сыыһа харбатаат, үктэлтэн аллараа ыстанным. Эмиэ үөрүйэхпинэн уулусса уҥуор Настаалаах диэки куоттум. Бу сырыыга олох сыыһа–халты харбаан иһэр, дьэ мин туспар үрүҥ күнүм өлбөөрдө, ситтэ да симиэрдим кэлэр, тутта да таһыллар буоллум диэн, бэйэтиттэн, аҕабыттан бэриллибит кыахпын сүүс ордуга сүүрбэ бырыһыан куоһаран, туох баарбынан иһэбин. Олбуор иһигэр ойон киирээт оросгуоммун ылан, дьэ өссө нэмийэн барыыны баран эрдэхпинэ, хочуоҥкаларын таһыгар кууруссаларын эбиэс кутан аһаппыттар, онно куута бөҕө мустан аһыы сылдьаллар эбит.
Ыксаан истэххэ ханан да тумнар сир суох, ортолорунан ойдум. Дьэ доҕоор, соһуйбут, үктэппит куурусса, бөтүүк биирдэ оргуйа түстэ да, силлиэ-холорук биирдэ ытыллан таҕыста, мин санаабар кууруссалары кытта салгыҥҥа биирдэ уйдаран тахсыбыт курдук турукка киирэн эрдэхпинэ, оройум биирдэ уот аһыйа түстэ да, ийэ сирбэр сатыылаабыт кус курдук таҥнары таҥхалыйдым, сыыр түһүүтэ буолан сатаан өрүһүммэккэ туруйалыы–туруйалыы баран эмиэ хойуоста–хойуоста сирбин булаахтаатым. Өрө көрө түспүтүм ийэм кип-киэҥник көрбүт, уматтыбатах табааҕын ытыра сылдьар, оккумалбыттан өрө тардан, чыпчырына-чыпчырына чанчыкпар түстэ. Аа, дьэ, айакалаах ыарыы ол эбит ээ, кулгаах да диэн.
— Аны арагаайкаланыаҥ дуо, сүөһүнү ытыаҥ дуо? — дии–дии чанчыкпыттан өрө ыйыыр, атаҕым тарбахтара сиргэ онон–манан дугуналлар. Мин ый–хай бөҕө, ааттаһыы диэн ааттааҕа, аны хаһан да арагаайкаламмат буоллум, хаһан да куотуо суох буоллум, куотан да туһа суох, син биир бу сыырга эбэһээт ситтэрэбин диэн. Ол айылаах айдааҥҥа дьиэттэн Настаа тахсыбыт. Баһылай ампаар кэннигэр сүгэ уктуу олорбут, онон биһиги дьаабыбытын барытын көрбүт, күлүү бөҕө.
— Ааныска кыанара бэрт эбит, мин буоллар ситиэ суох эбиппин, — диир.
— Куурусса саҥатын кытта биирдэ баар буола түстүлэр, — дии дии саҥата суох күлэн санна дьигиҥниир. Тиритиэр дылы күлэн сүүһэ кип килэбэчигэс. Настаа: ”Ыт кууруссабын тутта диэн ыксаан таҕыстым ээ”, — диир.
Онтон уоскуйан: “Чэ, табаахтыаҕыҥ” диэн ампаар ойоҕоһугар ыскамыайкаҕа олорон табаахтаатылар. Мин кыахпын ылларан бүппүт киһи ытаан ыҥыргыы турабын. Настаа: «Оо, оҕобун кыайбыттар, ыл, биһиэхэ хоно киирээр», — диир уонна дьонугар имнэнэр.
Аны санаатахха үчүгэй да эбит, ама да ааспытын иһин, оҕо сааһы санаатахха хараххар көстөн кэлэ турар.
Санаам сырдык ситимнэрэ
Симиир миигин сэргэстэһэ,
Сааскы сырдык мичээрдэрэ
Сайа киириҥ күлүмнэһэ.
Санаам сырдык иэйиилэрэ
Сахам кэрэ далбардара,
Сүрэх үөрэр мичээрдэрэ
Саҥа күммүт уруйдара.
Санаам сырдык ымыылара
Сиэлэр аттыы үөрэ-көтө,
Силлиэ хаары өрүкүтэ
Сэмээр үөһэ көтүтэ.
Төһө да холустук оонньооторбун дьиэ тас үлэтин үлэлиир буоламмын син санаабар “тос” курдук туттарым быһыыта эдьиийдэрбэр, ол оннугар дьиэ ис үлэтигэр олох наадыйбат этим, билигин да оннукпун. Киһи үөрүйэҕиттэн уларыйбат эбит. Кэпсээтэххэ итинник көрүдьүөс элбэх буо, кэмигэр кутталлааҕын иһин, ааспыт барыта аһыылаах, хаалбыт барыта хатыламмат айылгылаах икки атах туһугар. Ийэбит аһара асчыт буолара, аһа минньигэьэ бөҕө, билигин куруук саныыбын уокка сырайан буһарбыт лэппиэскэтин, саатар онуоха маарынныыр лэппиэскэни амсайбыт киһи диэн.
Кыргыттар бары ыал буолан, оҕолонон, сиэннэнэн олороллор. Ийэлэрин курдук төһө иистээхтэрэ, асчыттара буолла, көрбүт да, истибит да биир, син биир ырааҕынан ийэлэригэр тиийбэттэрэ биллэр, онно киһи өһүргэнэрэ суох. “Туох барытын төрүөҕэ төрөппүтүгэр тиийбэт” диэн өс хоһооно баар. Ийэм убайа Егоров Иван Павлович–Бөппөө эдэригэр колхуос, сопхуос араас үлэтигэр үлэлээбит. Сылгыһыттыы сылдьан дэриэбинэҕэ биирдэ икки соноҕоһу аттаабыппыт, онно уоба кэлэн атаҕын баайан көмөлөспүтэ. Үөрүйэх баҕайытык тутан- хабан баайара, сылгыга олох үөрүйэх эбит этэ. Аһаатаҕына хомоҕой баҕайытык хоһоонунан саҥарааччы, уһун күнү быһа, хантан барытын өйүгэр батаран илдьэ сылдьарын айбыта эрэ сабаҕалыыра буолуо. Таайбыт кэргэннэммэтэҕэ, онон оҕо-уруу хаалбатаҕа.
Аҕабыт Афанасьев Василий Николаевич 1926 с. төрөөбүт, түөрт убайдаах, биир эдьиийдээх алтыс бүтэһик оҕоннон төрөөбүт.
Онон биһиги ыал бүтэһик, кыра оҕолоруттан төрөөн–ууһаан дьон буолан сылдьабыт. Убайдара: Дьөгүөр, Улахан Уйбаан, Аккыын сэриигэ бараллар, Кыра Уйбаан–Кыһылык, учуутал буолан сэриигэ барбатах. Онон аҕабыт ийэтинээн хаалбыт, убайын Уйбааны – бастакы учууталы ыраах Маай учаастагар учууталынан анаан ыыппыттар. Чуукаартан Хабырыыл Испирдиэнэбистиин табаннан тахсыбыппыт диэн абаҕам Уйбаан кэпсиир этэ оҕо сырыттахха. Дьөгүөр диэн убайа арааһа ыал буолбатах быһылаах, Улахан Уйбаан Алдаҥҥа ыал буолан олорон улахан уолун кытта бастакы хомуурга ыҥырыллан барбыттар. Онон Алдаҥҥа кини оҕолоро бааллара буолуо, төһө киэҥ аймах буолтарын билбэппит. Аккыын сэрииттэн кэлэн ыал буолан Булуҥҥа олорбута, оҕолордоох, элбэх сиэннэрдээх. Уйбаан Ньурбаҕа олорбута оҕолордоох, сиэннэрдээх.
Аҕам ийэбинээн 1951 сыллаахха ыал буолаллар. Убайын Уйбаан уолун Паананы, эдьиийин Өлөксөөн уолаттарын Ньукулайы, Сэмэни, ийэм быраатын Боруонньаны ыал буолалларыгар илдьэ сылдьыбыттар. Онон түөрт уолаттардаах дьон холбоспуттар. Дьэ онтон биһиги бытыгыраһан кэллэхпит буолуо, бу бооччойо олоруох быабытыгар. Киһиэхэ дьылҕа хаан ыйааҕа диэн баар. Дьылҕа — диэн олорон кэлбит уонна олоруохтаах олоҕуҥ, хаан — диэн удьуоруҥ быста-быста салҕанар үйэлэртэн үйэлэргэ. Хааным тардан диэн тыл баар, ол аата хаанныын, өйдүүн-санаалыын, хайа эрэ өттүнэн биирбит диэн өйдөбүллээх. Кимтэн кииннээхпитин, хантан хааннаахпытын хайаан да билиэхтээхпит, оччоҕо эрэ кэлэр кэнчээри ыччаттарбыт кимнэрин–туохтарын удумаҕалыахтара.
Аҕабыт биһигини хаһан да мин билэрбинэн итини гын, маны гын, маннык гын диэн соруйбат буолара, барытын батыһа сылдьан көрөн, бэйэ–бэйэбититтэн үөрэнэн, үтүктэн үлэлиирбит. Баҕар мин убайдарбыттан лаппа балыс буолан итинник өйдөбүллээҕим буолуо.
Убайдарым миигин кыра эрдэхпиттэн окко билисипиэт иннигэр олордон илдьэ сылдьааччылар. Биирдэ Бииктэр олордон истэҕинэ Мэхээлэйэп Хомустааҕар булгунньах анныгар туруйалар сылдьаллар, ону көрөн:
— Ха, наа, бөтүүктэргит тоҕо улахаттарай?- диибин.
— Биһиэттэрэ улахан буолаллар, — диир Бииктэр.
Оннук кыра киһини тоҕо илдьэллэрэ буолла аны санаатахха, арааһа дьээбэлээн саатаары буолуо. Игээйи өтөҕөр чэйдээччибит, онно улахан баҕайы оҕустаахпыт, күрүҥ өҥнөөх, ону күнүс күлүккэ хотоҥҥо киллэрэллэр, ону көрөн: «Оҕускут миигин кэйээри муоһун сытыыланар – буруустанар быһыылаах», — диир үһүбүн, аалынарын көрөн.
Биирдэ моҕотой таҕыста, маһынан тамныыллар. Мин мастарын хомуйан аҕалан биэрэр үлэлээхпин, кинилэри үтүктэн ырбаахым тэллэҕин хам баана сылдьабын. Арай Бииктэр бырахта, моҕотойбут табыллан, мин өрө көрөн хантайан турдахпына тараҕайбар түһээт, ырбаахым саҕатынан иһирдьэ ыстанна. Хаайтарбыт моҕотой дьэ өрө-таҥнары сүүрдэ ээ. Оо, мин олох ору–һары бөҕө буоллум, сүрэҕим оҕото тохтуу сыыстаҕа буолуо, дьонум үөрүү-көтүү бөҕөлөрө, син кэлэн ырбаахы нөҥүө бобо тутан ылан бырахтылар да иэрийэ сылдьан күлэллэр.
Арыый улааппытым кэннэ Бордоҥҥо оттообуппут, онно күнүс Коһуоччукка сөтүөлүүллэр. “Бу уол сууммат” диэн Бииктэрдээх Сэргэй тутан ылан илиибиттэн–атахпыттан дэйбэҥнэтэн баран “чэй” дэһээт ыраах ууга быраҕаллар. Эмиэ ытаан–соҥоон ууга чачайан ыыс–кырыһын бөҕө буолан тахсаахтыыбын да син биир батыһа сылдьабын. Дьэ, ама ааспытын да иһин сүрдээх оскуоланы ааспыт киһибин, билигин бэйэлэрин оҕолорун, сиэннэрин итинник гынар буоллар хайдах саныахтара буолла?
Биир сайын күһүөрү Абаҕам Уйбаан оттоспута. Киэһэ кус маныыбыт. Мин Чырыныыскайга баран маныыбын, онно охто сытар маска чөккөөкүлэр тахсан олороллор, ону холбоон баран ытабын. Абаҕам чугастыы Булҕааттаахха киирэр, киэһэ аайы куоталаһабыт да куруук куоттарар. Аҕабар эттим:
— Аҕаа, Чырыныыскайга барыта чөккөөкү, — диэн. Аҕам хотуурун ылан баран “бардыбыт” диэтэ уонна Бордоҥҥо өлөҥү курумууннан кэһэ сылдьан оҕуста. Син киэҥ сири оҕуста, “манна манаар” диэн баран тахса турда, мин хаалан дурда дуома тутуннум. Киэһээ онтубар киирдим.
Абаҕам саата иккитэ тыаһаата. Тахсаары олордохпуна үс моонньоҕон кэлэн түстүлэр, үһүөннэрин моонньуларын холбоон баран биирдэ ытан кэбистим да таҕыстым. Абаҕам “Бу сырыыга баҕас куоттум ини, биирдэ эрэ тыаһаатыҥ”, диир. “Эйиэнэ хаһый?”- диэн ыйыттым. “Үс чөккөөкү”, — диир. “Миэнэ үс моонньоҕон, онон мин кыайдым. Миэннэрэ улахаттар”, — диибин. “Бу быыкаа уолтан куоттарар сүрдээх дии”, — дии-дии табааҕын уоба сылдьан күлэрин өйдүүбүн. Ол саҕана куобах элбэх, туһахтыыбыт, сороҕор соҕотоҕун баран көрөбүн, тыыннаах олорор куобаҕы “титаник” диэн бүк түһэр быһахтаах этим, онон оройдорун чокуйарым. Итиннэ уончалаах буолуохтаахпын.
Сэйгэннээххэ эмиэ оттообуппут хас да сайын, онтон кылгатан кэпсиэм. Сэргэй армияҕа барбыт сыла. Аҕам, Бииктэр буолан оттообуппут. Күһүөрү атырдьах ыйын бүтүүтэ бастакы тоҥоруулар буоланнар от-мас саһаран эрэр кэмэ. Биир күн Дьэкиимэп Киргиэлэй кэллэ, Бииктэри: «Ээдьээккэ тахсыахха, оттуу”, – диир. “Куһа бөҕө уонна тайахтыахпыт, ат булуом уолбар”, — эҥин диир. Сүрэҕэлдьээн сылдьар киһи эгэ эрэ буо, үөрүү-көтүү бөҕө буолан барсар буолла. Биһиги иккиэйэҕин хааллыбыт. Оппутун Боһой диэн саадьаҕай оҕуһунан мустарабыт. Аҕам сиэтэр, мин массыынаҕа олоробун, быһыта биэртэлиир буоламмын миигиттэн боруоста куттанар, онон хаамар.
Биир сарсыарда Ааҕам: «Сиргэ барыахха, оҕускун уулатан баран уларытан өттөө”, — диэтэ. Уопсайынан оҕуһу мин дьаһайабын баһын билэн. Чыана уонна Тиигир диэн ыттардаахпыт, бардыбыт. Ханан сылдьыбыппытын өйдөөбөппүн, түөртүүр чэй диэки арааһа төннөн истэхпитинэ буолуо, ыттарбыт үрдүлэр. Аҕам кэнниттэн кииристим. Арай көрдөхпүнэ хомуолай тайах улахан баҕайы кулгааҕын ньылата–ньылата ыттары сырсаттыы сылдьар. Аҕам ытыах курдук гынан баран тура түстэ, ыт тайахтан тэйэрин кэтэһэр эбит. Онтон ытта, тайахпыт оҕутта.
Мин “баар – баар, оҕутта” диэппин кытта хантан кэлбитэ буолла, тугута баар буола түстэ, ыттартан куотан биһиэхэ кэллэ субу. Аҕам халдьы туора хааман баран “ноко, ыт” диэтэ. Ытааппын кытта тугутум хойуостана түстэ. Дьэ, мин үөрүү–көтүү бөҕө буоллум. “Саам күүстээх баҕайы эбит, сымыйаннан куһу өлөрбөтөҕө буолар эбит”, — диибин. Аҕам күлэр. Астаатыбыт, аҕыйах маһынан сабыта бырахта.
“Чэ, бардыбыт, хараҥарбатах киһи”, — диэтэ. Оо, онно оҥоойо сүрдээх этэ, ону өйдөөн хаалбыппын. Баран иһэн маһы тосту тутуолуур, үрүйэҕэ киирэн баран улахан сонос хатыҥы иэҕэ тардан тоһутта, кэнниттэн иһэн кыайар талахтарбын үтүктэн тосту тутан иһэбин. Балааккабытыгар сырдыкка кэлэн мииннэнэн утуйдубут. Сарсыарда утуйа сыттахпына туруорда. Аһаан бүппүппүт кэннэ эттэ: “Оҕускун аҕал, өттүүр быаҕын илдьэ тахсаар”, — диэтэ.
Кэлбитим сыарҕа эбиэһин быыһынан титириктэри сибиэ баҕайы гына симэ сылдьар, онтон хас да куулу эрийэн баран сыарҕа биттэҕэр түспэт гына баайан баран: “Бээһээ кэлбит сиргин булан барар инигин бачча киһи, баран тиэйэн кэл, мин хаалан булуус хаһыам”, — диэтэ. “Сааҕын илдьэ бар, баҕар эһэ булуо,” — диэн саабын сүгэн, оҕуспун миинньэн ый-хай буолан хоҥуннум. Оҕуһум суола суох сиринэн барыан сүрэҕэлдьиир, ону быһыта биэртэлээн айаннатан эҥин ылабын. Аҕам тоһуппут мастарынан сирдэтэн үрүйэннэн өрө батан иһэн иэччэҕим ыыра бараары гынан туора олордум, ол олорон кэннибин хайыһан сыарҕабын көрбүтүм устан иһэр курдук үчүгэй баҕайы, өйдөөн көрбүтүм ат ыарҕаны үрдүнэн соһуллар эбит, онон итинник көстөр эбит. Дьэ, сонос хатыҥ бэлиэҕэ тиийэн аны сискэ таҕыстыбыт. Куобах уоһа дойду эбит, оҕус аҥхайга үктүүр, бүгүллэҥниир, мин үрдүттэн түспэппин, тураары гынна да быһыта биэртэлээн хаамтаран иһэбин. Дьэ ол буолан чугаһаатыбыт, суордар көттүлэр.
Оҕуспуттан түһэн сиэтээри гыммытым оҕуһум олох хаампат, кыһыйан эмиэ үрдүгэр түстүм да үлтү таһыйан тайахпар ыга астардым, хаан сытыгар киирбэт буола сатыыр, онтон өй ылан ырааҕынан эргитэн кэлбит сирим диэки барардыы сыарҕабын тартардым. Куулларбын сүөрээри көрбүтүм аҕыйах титирик сыыллан түһэн хаалбыттар. Аҕам бэҕэһээ чохороонун кээспитинэн титирик быһан сыарҕабар санаабар өссө сибиэ гына уган биэрдим. Хата эти кыралаабыт эбит, мин кыайарым курдук, куулбар уга–уга туоллаҕына баайан иһэбин, куулум хата тиийдэ. Аны тиэйээри гыммытым ыарахана бэрт эбит, үҥкүрүтэн аҕалтаан тиэйтэлээтим. Баллардарын, төбөлөрүн хаалларбат киһи буоллум, барытын тиэйдим. Дьэ уонна баайыы кытаанаҕа буолла, үктүү–үктүү тардан быабын баайабын, сыарҕаҕа от тиэйэр буолан үөрүйэхпин.
Оҕуспун миинньэн тартардым. Хоҥуннарарыгар ынчыктаан ылла да хабырынар тыаһа иһиллэр, харсаары күндьүөттээбит курдук туттан хааман барда. Кэлэрбэр моонньугар сүүрэ сылдьыбыт бурҕалдьыта ыраахха диэри дьибиччи түһэн иһэр. Хата миэхэ олгуобуйаҕа тирэнэн иһэрбэр кытаатан үчүгэй курдук. Маска олуйан олгуобуйаны тоһутуо диэн сэрэнэбин. Ол да буоллар кыаҕын ылбыт киһи буолар буолбат ырыалаах олорон иһэбин. Кэлэрбэр сыарҕа көтөн ааспыт мастарын тоҕо көтөн иһэрэ көрүөххэ учугэйэ сүрдээх. Оҕуһум күүстээх баҕайы эрээри сүрэҕэлдьиир диэн сырбаталаан биэрэбин, ол иһэн быа тыаһа “тирк” гынна да бурҕалдьым биирдэ самахпар баар буола түстэ, чуут өрүһүнэн ыстанным, онтум сүүрэрин быата быстыбыт. Сүүрэрим быстыбыт быатын баайан баран сыарҕабын көрдүм. Сыарҕа атаҕар бааллыбыт олгуобуйа биир быата быстара буолбут, ону син биир быстар диэн өтүүбүттэн быһан уларыттым.
Дьэ, уонна силигэ ситтэ диэн оҕуспар кэлбитим арай, оҕуһум айаҕын аллаччы атан кэбиспит, ыт курдук тылын таһааран аҕылаан эппэҥнии турар. “Бу сүөһү сүрэҕэлдьээн эҥин араас буолан албаһыран” дии санаатым да көлүйэн баран чыпчыххайынан быһыта биэртэлээн өссө түргэнник бардыбыт. Барбалаан баран оҕуһум туруталыыр иҥин буолла, ииктии сылдьан хаамар, дьэ миэхэ өй киирдэ “кини да сылайар эбит” диэн. Кыратык тохтоон сынньата–сынньата хаамтарабын да айахпыт сабыллыбата, тылбыт синньии–синньии өссө уһаан иһэр. Ол буолан түөртүүр чай лаппа иннинэ тылбыт салыбыраан, сыыҥ-сыраан буолан балааккабытыгар кэллибит.
— Оо, бу уол көлөнү кыайбыт, — дии көрүстэ аҕам. Саабынап Туола от быалыы тахсыбыт, киирээри турар эбит.
— Туола, кыайаргынан эттэ сүгэн киир, — диэн аҕам үрүксээгэр эт уган биэрдэ. Туола үөрэн–көтөн барда, сыарҕаттан сорох этин түһэрдэ.
— Чэ, илдьэн угуох, — диэтэ да чэкээ үрдүн диэки тахса турда, оҕуспун миинньэн кэнниттэн батыстыбыт, тиийбиппит буор эрэ тахсыбыта үллэ сытар, төҥкөйөн оту тарыйан баран аан курдугу аста.
— Киир, мин биэриэм, тарҕаччы уурталаар, — диир. Кирилиэс устун түспүтүм, киһи тура сылдьар дириҥнээх, суоруллубут сиэрдийэннэн ытыыстаах кэҥэс эбит, от тэлгэппит түгэҕэр, эппитин таҕаччы ууран кэбистибит, үрдүн эмиэ сиэрдийэннэн тэлгэтэн от ууран буорунан баттаппыт. Кэлин санаатахха аҕабыт кыһалыннаҕына кыайыылаах, түргэн туттуулаах киһи эбит. Көрдөххө соччо хоронор курдук хамнаммат буолааччы. Аһаан баран эттэ:
— Массыынаҕын манна таһаар, — диэтэ. Мин тоҕо манна аҕалтарар баҕайыный дии саныыбын, оҕуспунан ходуһаҕа турар мустарар массыынабар киирдим.
— Дьэ, быччаҥалатарыҥ бэрт, алтаҕа абаҕаҥ өрүһү туоруур, ону баттаһар курдук бар, — диэтэ уонна өрө көтөҕүллүбүт массыына тииһин кэннигэр, сиһигэр кууллаах эттэри баайда. Мин өттүүр быабын оҕуһум муоһугар туора–таары эрийэн бэлэмнээтим. Дьэ, оччо көҥүллээх киһи айанынан эрэ астаран иһэбин. Массыына чэпчэкитэ да бэрт буо, көлүөһэ бэйэтэ сүүрэр. Сыыр түһүүтүгэр бурҕалдьы булгуллуох айылаах, оҕус муоьа аччаҕар буолан иҥнэр.
Саадьаҕай оҕуһум
Сайгыччы соҕус,
Айаннаан иһиий
Абаҕабар тириэрдиий, – диэн ырыалаахпын.
Ол ырыа–тойук буолан таҥкынаан Чуоҥааҥҥа кэллибит. Абаҕам Бүөтүр от кээһэ сылдьыбыт. Былааттаах, биһиги тыаспытын истэн суолга тахсан сис туттан хамсатын уобан кэтэһэн турар.
— Оо, быраатым бултаан кэлбит, ол иһин түһээбитим ээ, — дии көрүстэ.
— Бэйи, сотору тиийиэм, өрүскэ киирэ тур, — диэтэ. Кытылга киирэн массыынабын булгуйдум, оҕуспун миинньэн тахсан абаҕам отуутун таһыгар суолга өттүү сырыттахпына сис туттан кэллэ.
— Оо, быраатым мин курдук буолсу, дьэ, эр бэрдэ буолуоҥ, — диир. Хайдах эрэ көрүөххэ үчүгэй баҕайытык туттан хамсатын уматынна уонна дьэ налыччы олорон чахчы астыммыт киһи көрүҥнээх хамсатын оборор. Ону–маны кэпсэтэн сойбут чэй иһэн баран тыыбытыгар киирдибит. Быабытын син өр бодьуустаһан сүөрдүбүт, аҕам күүскэ тардан баайбыт “бу уол эти ыстарыа аһара сүүрдэн” диэбитэ буолуо. Тыыбыт — мас тыы. Абаҕам эрдэр, эртэҕин аайы эрэһэлэр эргийэ-эргийэ элээрэллэр, ону сонургуу көрөн хас эрэһэ буоларын испэр ааҕа иһэбин. Ити эрэһэлэр курдук оҕо сааспыт эргийбэттии ааһан иһэрин оччолорго орой–мэник хантан билиэмий. Кытылга тиксэн баран абаҕам: “Чэ, дьиэҕэр сүүр, мин таһаартарыаҕым”, — диэтэ. Тиийбитим таайым Боруонньа кэргэнинээн Мааппалыын, оҕолорунаан Аллайыахаттан кэлбиттэр. Ити уон икки саастаахпар.
Олох кырабар Кутаҕа эмиэ хас да сайын оттообуппут. Үчүгэй Үрэххэ туораан тахсалларыгар соруйан түргэнник хааман бараллар үһү, ону сиппэккэ хаалан баран окко мунан ытыыр үһүбүн, ону бэйэм өйдөөбөппүн. Арай биири умнубаппын: киэһэ балааккаҕа сытабыт, ыттарбыт түүн үрүү бөҕө буоллулар. Таҥнан тахсан көрбүппүт туох да көстүбэт, ыттар кыыллара турбута сүрдээх, тугу эрэ кытта охсуһар курдук эҥин буолаллар, онтон суолунан анараа дьиэ диэки бардылар. Биһиги кэннилэриттэн батыһан бардыбыт, чопчу пиэрмэ хотонугар тийэн үрүү бөҕө буоллулар. Төһө өр туруохпутуй, төнүннүбүт. Ыттар үрэ хааллылар.
Ол саҕана мин түүн үлүгүнэйэр этим, ол иһин Балантыыннаах Сэргэй ортолоругар уктан утутааччылар, тахсан баран хаалыа диэн. Утуйбакка ол бу буоллахпына ити абааһы сылдьар диэн куттуур этилэр. Кэлин абааһыны, сибиэни үрэр ыттарга түбэһэ иликпин. Абааһыбыт аҕыйаабыта дуу, ыттарбыт билбэт буолбуттара дуу, үйэ уларыйан кинилэр да уларыйан эрдэхтэрэ.
Арыый улааппытым кэннэ уончалаахпар оттуурбутун үчүгэйдик өйдүүбүн. Хомуолай модьу баҕайы Чолбон диэн ааттаах хаһаах оҕустаахпыт, сымнаҕас баҕайы. Дьэ ону сордоон көрөн — харайан күммүн барыыр быһылааҕым. Пиэрмэ дьиэтигэр звено дьиэлэнэн оттуур. Бөллөһүн Куобах Кулгаах, Тэскэй диэн аттарынан от оҕустарар, Киинэ Бааска Хастаммыт диэт атынан мустарар. Дьэ, итинник кэпсээтэххэ хаһан да бүтүө суох, салҕанан бара турууһу…
Биир сайын Маҥан Эбэни, Күллээҕи, Чаапчыгы, Дьугу оттообуппут. Чаапчыгы оттоон бүтэрэн эрдэхпитинэ күһүөрү үөн–көйүүр аҕарымнаабыт кэмэ. Аҕабынаан от кээһэн бүтэн сыарҕабытыгар тэрилбитин тиэнэ сырыттахпытына дэриэбинэттэн Майыһыай Ыстаппаан кэллэ.
— Дьэ, Баһылай, харата суох куруҥхарыы буолла, сиргэ барыахха – ат көстүө, — диир. Аҕам соччо сыҥаһа суох, саарыыр. Майыһыай: “Баабылык оҕуһунан да тахсыах киһи”, — диэн миигин күлэр. Мин аҕабар:
— Аҕаа, оппутун кээһэн бүтэрдибит дии, сороҕун кэлэн да баран кээһиэхпит буо, — диибин. Аҕам күлэн баран: «Чэ, сөп Ыстаппаан, аттаргын бу уолу илдьэ баран биэрэн ыыт, сарсыарда эрдэ тиийиэхпит», — диэтэ.
— Дьэ, бу, киһи тыла, – диэн Ыстаппаан көбдьүөрэ тустэ. Мин үөрүү бөҕө буоллум.
Ыстаппааннаах Ынах Булуҥар балааккалаахтар. Таалалааҕы кээһэн бүтэрбиттэр. Сордургууру, Тугуту, Ампаардаабыттары иҥин оттууллара буолуо. Дьонноро киэһээҥҥи мииннэрин буһарына сылдьаллар, кэнсиэрбэ сыта кэлэр. Тосто Баһылай табааҕын уоба сылдьан күөһүн мас лаппаакыннан буккуйа туран:
— Хайа, Баабылык, биһиэхэ оттоһо кэллиҥ дуо? – диэн дьээбэлиир. Ыстаппаан сарсын сиргэ барыах буолтун, мин аттары илдьэ кэлбиппин кэпсээн көбдьүөрүйдэ.
— Баһылай, ити тойоҥҥо эт, — диэн баран Бөллөһүнү ыйан кэбистэ. Ыстаппаан Бөллөһүҥҥэ тиийэн улахан баҕайытык сарсын сиргэ барарын, билигин аттары мин илдьэ барарбын киэҥ баҕайытык көрө–көрө киһитигэр өйдөтө сатаан илиитинэн–атаҕынан далбаатанар, Бөллөһүнэ баһын быһа илгистэр, “тыр—пыр” диир. Ыстаппаан өр хаһыытаан киһитэ кини буолан киһитин өйдөттө быһыылаах, Бөллөһүн кэҕиҥниир буолла. Көрөн туран киһи күлүөх курдук таас дьүлэй киһиэхэ хаһыытаан да диэн син биир истибэт буо, ол да буоллар илиилэринэн–атахтарынан далбаатанан син өйдөһөллор, Ыстаппаан мэктиэтигэр аҕылаабыт.
— Уу, дьэ айакалаах дууһа, — диир. Баһылай: “Баабылык, мииннэ исиһэн бар», — диэн, миискэҕэ миин кутан биэрдэ. Биирин миинньэн, биирин сэтиилэнэн балааккабар кэллим. Аҕам куһун буһарбыт, аһыы олорон: «Хайа аты биэрэҕин миэхэ?» – диэн ыйытар. «Ити аты», — диэн Куобах Кулгааҕы ыйабын. Бэйэм кыра, намыһах аты Тэскэйи миинньээри, ити аттар уһуннук да сылдьыбыттара.
Саха киһитэ икки көлө үйэтэ үйэлээх диэн сөпкө да этэллэр эбит. Холобур, былыргы киһи 16-17-гэр аттаннын, ол атын 25-30 сыл миинньэр миҥэ, көлүнэр көлө гынан 50-чатыгар диэри миҥэ оҥостор, онтон 4-5-тээх соноҕоһу айааһаан биир итиччэ сыл көлө гыныахтаах. Дьэ, онно төһө киһи ат үрдүгэр тахсар туруктаах тийэрэ буолла, аныгы дьон нэһиилэ биэс уончаларыгар диэри аттаналлар курдук көрөбүн. Сылгы үчүгэйдик көрөн–харайан сырыттахха бор буоллаҕына уһуур. Моолот Көмүс Туоһахтатын отут үс сааһыгар тип-тилигирэстик сылдьар аты “сөп буолла” диэн ытыгылаабыта.
Мин Чуукаарга ыал буолан кэлэн баран тоҕустаах аты атастаһан ылбытым, ол аппын сүүрбэ биэс сыл мииммитим үрэххэ оттуурбар киирээри-тахсаары куруук сайылааччыбын, биир да сайын этирбэтэҕэ. От кэнниттэн кылгас кэмҥэ күһүн ыытааччыбын, онтон сорох күһүн Накыыҥҥа Сэргэйдиин биир атынан тайахтыы тахсааччыбыт. Ол сылларга угут дьыллар буолан бадараан, уу бөҕө буо, ону куруук сайылык ат буолан бадарааҥҥа үөрэнэн хаалан сылдьааччы, үрэх бөҕөнү туораан. Дьон ата Ээдьээги ходуһаннан да туорааччылара суох.
Ити сырыыларбытын убайым Сэргэй: «Тоҕо биирдэ эмэ суруйбаккын, дьон оннооҕор буолуоҕу суруйар» диэбиттээх. Ол аппын отут түөрдүгэр “сөп буолуо” диэн бэйэм туттубутум. Тииһэ элэйэн намтаан хаалбыт этэ, кыратык истибэт буолта, этэ уолбатаҕа, хаппатаҕа. Төбөтүн, атаҕын тириитигэр ыытан сүлэн, элбэх сайын кумаарга–күлүмэҥҥэ сиэтэн сайылаабыт Сыырдааҕар таһааран араҥастаабытым. Сааһа, аата суруллан турар. Онон киһи буолан биир көлөнү араҥастаатым. Чэ, кыратык халыйан ыллыбыт.
Сарсыарда эрдэ туран аһаат, хомунан бардыбыт, арай аҕам атын мииммэт, сиэтэ сылдьар. Мин сүрэҕэлдьээн миинньиэххэ диибин. «Чэ, эрэ» диэтэ да, иҥэһэтэ кылгас баҕайы, үөһээ сылдьар. “Пахай, сатамматыбыт”, — диир. Төргүүтүн туппалаан көрөр да, кинини уйар быа суох быһылаах. Мин көнтөспүн сүөрэн “мэ, маны ыл” диэн биэрдим. “Бу бэрт эбит” диир уонна ыйыллан хаалбыт быатын быһан, иҥэһэтин көнтөскө уган баанна, биир өттүн эмиэ быспыт быатынан салҕаан биэрдэ. Аттаах дьон, айанынан барарбыт буолуо дии санаабытым олох айаннаппат киһи буолан биэрдэ, ата дьаалытынан хаамар.
Майыһыайбыт бэлэм соҕус эбит. Табаахтыы олорон чэй истилэр.
— Хонорбут дуу? – диир Ыстаппаан.
— Киэһэрэн да кэлэр инибит, — диир Аҕам. Үрэх уҥуор Һыҥ диэки тиийиибитигэр ыттарбыт сүттүлэр, аттартан түһэн иһиллиибит да, тугу да истибэппит. Ыстаппаан улахан баҕайытык айаҕын атан туран иһиллиирэ харахпар олорон хаалбыт.
-Чэ, хаамтарыаҕыҥ, — диэн аҕам хаамтаран барда, мин кини кэнниттэн, онтон Ыстаппаан иһэр. Син өр бардыбыт, кыра ыт Тиигир көстөн ааста да эмиэ сүтэн хаалла, онтон ыраах ойоҕолуу ньух-ньах диэн иһэн сүтэн хааллылар. Өр буолбатылар, сотору үрэллэрэ чуолкай иһилиннэ. Аҕам атын салайан ычыгы тоҕо кэстэрэн ыттар саҥаларын диэки хаамтарда, кэннибин хайыһан көрбүтүм Ыстаппаан өйдөөбөтөх курдук туттар, тарбахпын аппаҥнатан ыттар үрэллэр диэн көрдөрдүм, киһим дьэ өйдөөн иһиллээн айаатаабыт оҕус курдук, айаҕын аппаччы атан кэбистэ.
Кулуһуннаахха биэ ыы сырыттахха кулгааҕын тураах оҕотун куорсунунан хастааччы, “һыы – һыым” диэннээх буолааччы, кыра дөйүҥү этэ. Син чугаһаатыбыт аттарбытыттан түстүбүт. Эмискэ баҕайы Ыстаппааммыт улахан баҕайытык ытырдан тоҕо барда уонна бэйэтэ, бэйэтин сөҕөн «оо дьэ, буолар да эбит» диэн баһын быһа илгистэр. Аҕам күллэ: “Чэ, ноко, барыах”, — диэтэ. Мин үөрүү бөҕө буолан иннигэр түһэн барбыппын бэйэм да билбэккэ хааллым, дьэ оннук киирдибит.
Тайаҕы көрөн хаптас гына–гына олох ыга мас күлүгэр туран эргиллэн көрбүтүм аҕам хайа һахха кэлэн күлэ майгыйан турар эбит. Хайдах тыаһа суох кэлтин сөҕө санаатым. Төбөтүн кэҕис гынан ыйбытыгар көрбүтүм тугуттаах эбит, дьэ ити миэнэ дии санаатым да, кыҥаан бардым. Аҕам тутуу былдьаһан урут ытта, ону даҕаспытынан ыттым. Дьэ үөрүү бөҕө буоллум. «Аҕаа, мин эмиэ биирдэ саайдым» , — диибин.
Сотору Ыстаппааммыт уһуутаан кэллэ.
— Оо, эһэкээн биэрэрэ тоҕо атынай, Баһылай? – диир. Олорон табаахтаатылар. Ыстаппаан: “Аттары аҕалтыырым дуу”, — диэбитин, “ээ, мин аҕалтыам” диэт аттарга бардым. Кэлбитим дьонум астаан бүтэрэн эрэллэр. Ыстаппаан саҥата көбдьүөрэн ыраахтан иһиллэр, кэлбиппин көрөн:
— Дьэ, Баһылай, дьиҥ дьиҥинэн Баабылыгы мин илдьэ сылдьабын, биэ ыырга Кулуһуннаахха сарсыарда аайы бэйэтэ тийэр, сүрэхтээх киһи тахсар оҕото, — диир.
Эт сойуор диэри уу булан чэйдиэххэ дэстилэр. Кырдьык чугас маартан ууланан чэйдээтибит. Эппитин үс акка үллэрэн ыырдан хоҥуннубут, дьонум инчэҕэй сиргэ сатыылыыллар, мин түспэппин, бэрэмэдэйдээх акка тахсарым уустук курдук. Аҕам атын миинньэригэр атаҕын иннинэн быраҕан мииннэ, ону олус эриэккэһиргээтим, ким да итинник миинньэрин көрбөтөх буолан. Кэлин улаатан баран ону санаан иннинэн атаҕы быраҕан миинньэр сатамдьыта суох буолааччы. Киэһэ сөпкө Ынах булуҥар кэллибит. Тосто Баһылай син биир табааҕын уоба сылдьар: «Дьэ, ноколор, эт сиир дьон буолбуппут»,– диир. Бөллөһүн миигин оонньоон кэтэххэ охсор, чыпчырынар, эрбэҕин көрдөрөр. Итинник оҕо өйүттэн сүппэт түгэннэр хаалан хаалаллар.
Өссо биири кэпсиэхпин баҕаран кэллим, маны кэпсээбэтэхпинэ санаабар хайдах эрэ тутах буолсу.
Аҕабынаан оҕуспутунан мас тыыбытын тиэнэн Силискэ кус маныыбыт, күнүс Уолбаҕа илим көрөр буолан киэһэ аайы илдьэ тахсабыт. Биир киэһэ эмиэ киирдибит, чэпчэки тыы буолан син сыһаҕастаһан бэйэм тиэнэн, баанан киирэбин. Аҕам онно наадыйбат, саатын сүктэ да бара турар. Аҕабын сиппиппэр «дьэ, көлөҕө кырыктаах киһигин доҕоор, саҥаҥ бөҕө үөр сүөһүнү үүрэн иһэр курдук иһиллэр», — диир. Мин олох да саҥарбыкка холоммокко кэлбит курдукпун. Оҕуспун сайдыыр саҥам киэһэ чуумпуга улаханнык иһиллэн эрдэҕэ.
Улахан өтөх аннынан дында үрдүгэр олоробун, миигин таах уйар. Мончуукпун түһэрэн баран аҕам Чаапчыктыыр аартык диэки дындаҕа тыытын астаран олорор. Ол саҕана кус элбэх, кыра куһу ыппаппыт. Аҕам саата хаста да тыаһаата, кини аска эрэ ытар, мин эмиэ аҕыйах мончуукка түспүт кустары ыттым. Хайдах эрэ тымныйыах курдук буолла, тыалырда. Дьагдьайан бардым, маннык тымныйыах буоллаҕына эрдэ кэлэн тахсабыт, сотору тыыта талааныран иьэрэ бороҥуйга көһүннэ.
— Хайа, тоҥнун дуо? Киир, — диэн тыытын астарда. Мин киһиргэс нуучча курдук “суох” диэт киирэн олордум.
Кытыыга тиксээт Аҕам курумуута аҕыйахта ый сырдыгар килибэчиҥнээн хаалла. Үөрүйэхпинэн сыарҕабар тыыбын тиэйдим, онтон эрдиини ылан иһэр этим да, халлаан имигэр көрбүтүм доҕоор, туох эрэ ааттаах улахан сарбайан үрдүбэр көһүннэ. Мин нэһиилэ умса хайыһааппын кытта күтүр обургу ханна гыныай ыбыс-ыарахан, ибис-инчэҕэй үрдүбэр түстэ ээ. “Һуу” диэн хаһыытаабакка да хааллым, тыы биттэҕэр биирдэ баар буола түстүм. Бастаан тугу да өйдөөбөтүм, онтон дьэ “абааһылара диэн бу буоллаҕа, дьэ илэ сиэтэ” дии сыттым, турар да кыах суох, ыарахана да бэрт, сыта да куһаҕана сүрдээх. Ол сытан иһиттэхпинэ хааман үөмэр тыас иһиллэр, өссө кыччыы-кыччыы улаатар. “Дьэ, бүттүм” диэн эрдэхпинэ «пуус» гына тыаһаата, элэ бара сыыстым быһыылаах, кып–кыраттан иҥнэн хааллым, баччаҕа тиийиэх быабар. Онтон тыаһым эмиэ иһиллэн барда, кэлиэ буоллар кэлбэт, сиэ буоллар сиэбэт. Тохтоон хаалан баран аны “кылк” гынна, ыҥыранарга дылы иһилиннэ онтон эмиэ тыаһаан барда.
Ол сытан хайдах эрэ оҕуһум кэбинэригэр майгынныыр тыас эбит дии санаан эрдэхпинэ, эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбит курдук “пуус” гына тыынарын чуолкай иһиттим. “Оо!” – диэбитинэн ойон туруох курдук төбөбүн чолох гыннарбытым доҕоор, сукуйум саҕатынан ибис-инчэҕэй, тыбыс–тымныы баҕайы моонньубун хам эрийэ түстэ, “хаах!” дии түһээт харбанан ыллым, онтум сүтэн хаалла. Дьэ, илэ–бодо илиэһэй, ала бааччы абааһы буолара билиннэ, ол иһин киһи туттаҕына сүтэр дии санаатым. Туох эрэ диэн хоһооно суох саҥардым да, киһи саҥатын майгыннаабат таҕыста быһыылаах, туох эрэ тыас “тис–тас” гыммытыгар күөл тыалтан талбаарар ньууругар кыһайан көрдөххө туох эрэ улааттар–улаатан көһүннэ, онтон «пуус» гынара иһилиннэ.
Хараҕым үөрэнэн өйдөөн–дьүүллээн көрбүтүм оҕуһум туран тыыллаҥнаан эрэр эбит, “һуу” диэн уһуутаат син холкутуйдум эрээри оҕус оҕуһунан, онтон бэйэбэр сүктэрэ сылдьар абааһыбыттан хайдах босхолонобун диэн санаа үүйэ тутта. Хайыахпыный, ньыкыйыахпынан–ньыкыйан баран сэрэниин–сэрэнэн олордум, онтон туран истэхпинэ сүгүллэ сылдьыбыт баҕайым бэргэһэбиттэн, санныбыттан аллараа диэки бытаан баҕайытык, санаабар сыыллан түһэн такымым диэки тийиитигэр хаһыыра түһэн баран тыыбыттан ыстанан кэбистим.
Ону эрэ күүппэккэ турбут оҕус соһуйан “һөөх” диэн орулаат туора ойдоҕо, миигин саайаары ыстанан кэллэҕэ диэтэҕэ буолуо. Ол тардан сыарҕа атаҕар бааллан турбут быатын чиккэтэн сыарҕаны хамсаттаҕа. Тыы түһэр тыаһа киэһээҥҥи чуумпуга биирдэ лыҥкыныы тустэ да, күөл үрдүнэн дуорааннанан тийэн уҥуор кэриигэ саалынна. Мин куйахам биирдэ үмүрүс гына түстэ, ити айылаах тыастан кутум көтө сыыста, абааһым тыыттан тахсан сырсан эрэр диэн сырайым хоту ойдум, ыраатыннарбата, сонно аҕыйахта ойооппун кытта хатыйан түһэрдэ, ыксал буолла, аттыы-аттыы куотан иһэн тобугум илийбитигэр биирдэ өйдөнөн тура биэрдим. Күөлүм диэки киирэ сатыы сылдьар эбиппин. Дьэ, ханна да куотар сирим суох буолан, кыахпын ылларан чочумча иһиллээтим, туох да иһиллибэт да, көстүбэт да. Хайыахпыный, төнүннүм.
Аҕыйахта атыллааппын кытта эмиэ атахпыттан тардыалаан баран ыытта, иэним биирдэ кэдэс гына түстэ да, дьэ ойуох курдук буолан иһэн оҕуһум ойоҕоһугар кэтиллэ түстүм. Иннин–кэннин илиим иминэн бигээн, туппалаан эрдэхпинэ саахтаах кутуругунан сырайга саайда. Саатар тоҕо айахпын ата сылдьыбытым буолла? Дьэ, туран өйдөөтүм, оҕуспун өттөөбүт быабыттан иҥнэн охтон дьаабылана сылдьарбын. Бэйэбин да бөҕөргөтө түһээри буолуо, билэр–билбэт нууччалыы тылбын барытын ботугураатым. Быабынан сирдэтэн сыарҕабын буллум, тыым нөҥүө өттүгэр түспүт, эмиэ тура түһэн иһиллиибин, тоҕо эрэ тыыбыттан куттанарым сүрдээх. Сэрэнэн атахпынан бигээн тыыбын буллум, тэбэн көрдүм — чэпчэки курдук, “арааһа абааһым тахсан барбыт” дии санаатым. Эрдийэн сыарҕабар тиэйдим “арба, эрдиилээх этим” диэн эрдиибин көрдөөтүм, онтум тыым иһигэр баар эбит. Бүтүннүү ньамах, киһи илиитэ халтарыйа сылдьар.
Онно өйдөөтүм, эрдии салбаҕар ньамах иилистэн тахсан эрдиибин уурарбар абааһы буолан үрдүбэр түспүтүн.“Тууй – сиэ” диэн бэйэбиттэн кэлэнэн-кэмиринэн тугу ситиһиэҥий, тыыбын баанан, оҕуспун миинньэн дьэ аҕабын сырыстым, урукку киэһээлэргэ соччо ыраатыннарбакка ситээччибин, билигин бу мучумааҥҥа ырааттаҕа дии саныыбын. Туох баар кыһыыбын–абабын оҕуспунан таһааран айаннатан таҥкыччахтатабын. Бэрбээкэйин, эҥээннэрин тыаһа тачырҕаан истиэххэ үчүгэйэ сүрдээх. Саха киһитэ ат–оҕус хаамыытынан сайдар–үүнэр дииллэр. Син ол курдук олох тургутугун көстүбэт да буоллар абааһыны–айыыны кытта алтыһан ааспыппын бэҕэһээҥҥи курдук саныыбын. Ол гынан аҕабын балааккаҕа тиэрпэккэ сиппитим. Куспутун үргээн сиэн утуйабыт. Аһыы олорон: “То5о хойутаатыҥ?” – диэн ыйытар. «Ээ, бэйэм», — диибин.
А5ам хайдах эрэ курдары көрөр курдук көрөн ылла. Уол оҕо төрөөн ити ньамах абааһы буолбутуттан куттаммытым курдук куттана иликпин, куттамматах да киһи үчүгэй буолуо этэ.
Ити курдук оҕо сааһым бииртэн биир умнуллубат өйдөбүллэрэ элэс гынан ааһа охсоннор, оскуоланы бүтэрэн армияҕа барар кэмим тиийэн кэлтэ.
Орто туруу дойдуга
Оройбунан түһэммин,
Олох кэрэ уйгутун
Оймоохойдуу оонньообут
Омун–төлөн оҕо саас
Ойор–тэбэр кэмнэрин
Ороһулаан да буоллар
Олус ахта саныыбын.
Оттон маһы араарбат
Орой–мэник дэһэллэр,
Оһуор–бичик ойууну
Олус сэргии көрөбүн.
Билии–көрүү сомсуһар
Бириэмэтэ кэлиитэ
Баарталарга олорон
Бары бииргэ түмсэбит.
Уохтаах дохсун санаабыт
Учууталлыыр убайтан
Уһуйуллан улаатан
Улахата биллибэт
Олох кэрэ уйгутун
Оҥорсорго бэлэмнээн,
Оскуолабыт барахсан
Олук уурбут үтүөтэ.
Ордуос мэник сылларбыт
Омооннорун сэгэтэн
Ороһулаан да буоллар
Ороһуйа саныыбыт.
Онтон араас үлэҕэ
Оҕус кыыллыы мүккүллэн
Ойох ылар сааспытын
Аһара сыыһан бараммыт
Аналбытын көрсөммүт
Ала ынаҕы ыанньытан
Атыыр сылгы үөрдэнэн
Алаһа дьиэни тэринэн
Аал уоппутун оттунан
Аҕа дьолун билбиппит
Аҕыйах сыллаах курдуга.
Аллаах аттыы атаралаан
Ааһан хаалбыт сылларбыт
Ахтан-санаан даҕаны
Аара хаалан хаалбыттар.
Анааран көрөрбүт аччааннар
Одуулаан көрөрбүт оччооннор
Орто омурҕан дэниллэр
Биэс уона хаардарбыт
Биһирэмнээх остуола
Битийэн–тибийэн кэлбитин
Бэлэс, куолай ыларынан
Бакаалларга куттаммыт
Баартаах остуол быйаҥар
Бары атас дьоннордуун
Биэстээх оҕус сүүһүнүү
Будьуруһа үмүөрэн,
Барҕа махтал тылларын
Буомурпакка этэҥҥит
Бэлиэтээбит күннэрбит
Бэҕэһээҥҥи курдуга.
Аналлаахпын кытары
Алта уоммун куоһаран,
Сэтиилээхпин кытары
Сэттэ уоммун ситэрэн,
Араабы буолан хаалбакка
Аҕыс уона хаардарбын
Атыллаан ааһыам буоллаҕа,
Торуоскалаах даҕаны
Тоҕус уона хаардарбын
Тэһиппэтим эрэбил.
Онтон кыаҕын ыламмын,
Онтон кэлэр дьыллары
Кээрэппэлиэм турдаҕа.
Оччотугар доҕоттоор,
Кэнэҕэһин даҕаны
Кэнчээрилиир ыччатым
Кэҥии-үксүү туруоҕа
Бороҥ бастаах Урааҥхай
Бу сиргэ баарын тухары
Биирбит биэскэ тэҥнэһэн
Бурдук, сиэмэ ыһыллан
Ууһаан–тэнийэн истиннэр.
1983 сыл күһүнүгэр призывникка ыҥырылынным. Аҕам тыаҕа тахсарыгар: “Армиялыыр буоллаххына идэһэҕин дьаһайан бараар”, — диэтэ. Алтынньы 16-гар хамыыһыйабыт бүттэ, 21 төрөөбүт күҥҥэр Дьокуускайга көтөҕүн диэн буолла. 17-кэ порк киирдибит да сөмөлүөт көппөтө. Халлаан буккуллан тыал–куус хаар буолла. Уолаттарга: “Мин эбиэт кэннэ сатыы барабын, ким барсар?” — диэтим. Ханаайап Сиэнньэ, Кыһылба Куола уонна Быллах Куола “барсабыт” диэн буолла. Сирбитин ортолоон эрдэхпитинэ халлааммыт дьэ тыына тахсан хаардаан намылытан барда.
Сибиэбийэҕэ тиийбиппит икки ат бааллан турар, ыттар үрэ тоһуйдулар, икки киһи тахсан кэпсэттибит. Ньурбачаан дьонноро эбит, тайахтыы сылдьаллар, оһох кэннигэр тайах төбөтө сытар. Өрүскүт турбута саарбах, хараҥарыаххыт хонон барыҥ диэтилэр. Биһиги саараан баран хонор буоллубут. Сарсыарда аһаан баран хоҥуннубут. Чуоҥааҥҥа кэлээппитин кытта сөмөлүөт кэлэн түстэ. Биһиги “тэҥҥэ кэллибит” дэстибит. Өрүспүтүн көрбүппүт онон – манан эрийэ – буруйа турбут, сиикэйэ элбэх. Уҥуор икки киһи мууһу көйөн куорпуһунан биһиэхэ туоруу сатыы сылдьаллар. Саҥаларыттан билбиппит Кыһылба уонна Кыра Уйбаан эбиттэр. Дьоммут дуоннаах сири сыҕарыйбатылар, аккаастаан төннөн таҕыстылар уонна хаһыы бөҕө буоллулар «мууска кииримэҥ, төннүҥ» диэн.
Дьэ, дьээбэ балаһыанньа буолла, бачча кэлэн баран төттөрү Ньурбалыыр буоллахха. Хайыахпытый, Чуоҥааҥҥа таҕыстыбыт. Онтон миэхэ абаҕам Бүөтүр отун көрөн, ол күрүөтүн сиэрдийэтин ылан иннигэр анньан тахсан көрүөххэ сөп эбит диэн санаа киирдэ. Дьэ, онон биир арыый бөҕө уһун саҥатык сиэрдийэни булан көтүрү тэптим, онтубутун тутан төттөрү өрүскэ киирдибит.
Уҥуор дьоммут бара иликтэр эбит: “Тоҕо киирдигит? Барыҥ!” диэн хаһыытыыллар, биһиги саҥарбаппыт. Өрө өттүттэн мууһа арыый элбэх курдук көстор, ол диэкки бардыбыт. Уҥуор дьоммут мөҥүттэр саҥалара дьикти да, эмиэ өрө бардылар. Син арыый эрийэ-буруйа турбут курдук көстөр сири көрөн, манан боруобалаан көрүөм диэтим, уолаттар саарыыллар. Сиэрдийэбин төрүт өттүн үөскэ астым, төбөтүттэн иннибэр анньан мууска киирдим. Кытыы өттө үчүгэйдик уйар, киирдэҕим аайы хаарым чарааһаан халтырхайа сүрдэннэ, бэҕэһээҥҥи тыал хастаан кээспит быһылаах. Уолаттарга: “Эһиги кэлин биир-биир ыраах-ыраах батыһаарыҥ”, — диэн хаһыытаатым.
Сиикэйи тумна–тумна турбут сиринэн баран истим онтон биир сиргэ сиэрдийэм төрдө мууһу көтүрү түстэ, дьэ төннүү буолла. Төннөн иһэн көрбүтүм уолаттар бэйэ бэйэлэриттэн ыраах киирэн иһэллэр эбит, миигин көрөн тохтоотулар. Уҥуор дьоммут төннүҥ диэн хаһыылара сүрдэннэ. Оннук хаста да төннө-төннө тумнан син өрүс ортотугар тийдим. Сиэрдийэбин кырыылаах өттүнэн анньабын тырыыппайдаан суола хааллын диэн, онтум килэгир мууска сүтэ–сүтэ көстөр. Биир сиргэ икки өттө улахан баҕайы сиикэйдээх синньигэстик турбут сир баар, төннүөххэ диэтэххэ төттөрү биэрэккэ тахсан баран хаттаан атын сиринэн киирэн боруобалыахха сөп да, ырааҕа бэрт дии санаатым. Боруобалаан көрөргө сананным, сиэрдийэм дьөлө түстэҕинэ төннүөм диэн анньан киирэн иһэбин, мууһум хотойор да, маһым дьөлө түспэккэ туораан килэмсэ киэҥ мууска тахсан үөһээ тыынным.
Уолаттарбын кэтэһэн туран “аа-дьуо кэлиҥ” диэн хаһыытыыбын. Бастакы уол чугаһаабытыгар ити синньигэс сири түргэнних аас диэт хоҥно турдум, син тэйиччи баран кэтэһэн турдум, уолум туораат уһуутуур саҥата иһилиннэ. Хайдах эрэ санаабыт бөҕөхсүйдэ, ортотун ааспыт дьон кыаҕын ылбыт курдук сананныбыт. Кыһылбалаах Уйбаан утары көстөллөр, аны тугу да саҥарбаттар, айахтара ытыстыбыт, баарыын маат-куут буолтара уурайан, мууска анньан иһэр маһым кинилэри элэктиир курдук кыыкыныыр тыаһа эрэ иһиллэр. Дьэ, ол буолан кытылы буллум, дьонум тугу да диэбэтилэр, уолаттар утуу-субуу бары туораатылар, дьэ саҥа үөрүү–көтүү буолан эрдэхпитинэ, киксибит курдук мин үрдүбэр түстүлэр, оҕолору кучуйтаан таһаартааҥҥын ууга түһэртии сыстыҥ диэн, инньэ гынан мөҕүллэн турардаахпын.
Сарсыныгар идэһэбин дьаһайбытым, ол сарсыныгар сөмөлүөтүнэн Ньурбаҕа киирбитим, уон аҕыспын алтынньы 21-гэр Дьокуускайга Маякка ылбытым.
Армияттан кэлтим кэннэ Моолот сылгыгар киирэн үлэлээ диэн сылгыһыттаабытым, киһи бэйэтин сүрэҕиттэн – быарыттан сөбүлүүр үлэтигэр үлэлии сылдьан күн–дьыл барарын билбэт. Биирдэ аҕам:
— Хайа, Байбал, хаһан ыал буолар санаалааххын? Төһөөҥҥө дылы сылгы кутуругун маныы сылдьаҕын? Мин ыал буолбут сааспын аастыҥ, сүүрбэ биэспэр ыал буолан уон биир оҕону төрөтөн, дьон буолан сылдьаҕыт, — диэтэ. Дьэ, онно өйдөөбүтүм сүүрбэ алтабын ааспыт эбиппин, кырдьык саас баран эрэр эбит дии санаатым. Аҕам ыллыктаахтык–ылыннарыылаахтык өйдөтөн, нөҥүө күһүнүгэр сүүрбэ сэттэбэр ыал буолтум быйыл отут үс сыла буолла, кыыстаахпын, кэргэннэнэн кыыстаах уол сиэннэрдээхпин.
Биири тоһоҕолоон этиэхтээхпин, биһиэхэ, ороһулаан кэлбит оҕолорго, Бииктэрдээх Сэргэй аҕабытынаан бултаан-алтаан элбэх көлөһүннэрин тохпут дьоннор, кинилэргэ махталлаах буолуох тустаахпыт.
Ийэлээх биһигини дьон гынаттаан билигин кинилэр тустарынан оҕолорбут, сиэннэрбит билэллэригэр бэйэбит эрэ кыһаллыахтаахпыт. Онон бу оҕо сааспыттан онон–манан ойо тардан суруйдум, тура төрөөбүт диэн суох да, иһиллибэт даҕаны.
Биир бэйэм “дьоммут туһунан дьоһуннук кэпсиир дьоллоох дьоммут” диэхтээхпит дии саныыбын. Наһаа улаханнык дорҕоонноохтук саҥарбакка, саха сиэринэн сэмэй соҕустук, хайдах баарынан суруйдум.
Сылаа – илээ киириитэ
Сымнаҕастык сууланан
Сытан ылар буолума.
Саҥа күүстэ мунньунан
Санааларгын самааҥҥын
Сайдар – үүнэр аналгын
Саха дьоһун сиэринэн
Сырдык ыраас ыралаах
Сыдьаайынан сандааран,
Сиэдэрэйдик симэнэн,
Сааскы үрэх уутунуу
Кэлэр кэмин кэрдиитин
Кэлэр көрүөнэ ыччатыҥ
Көхтөөх олох уйгутун
Күөртүүр кэрэ дьоннордуун
Кэккэлэһэ хаамарын,
Саха саҥалаах санаатын
Сайан киирэр саргылаах
Сарсыҥҥылыыр күннэргэ
Силистэрбит тэнийэн
Ситэн үүнэн истиннэр…
Оччотугар доҕоттоор
Ортолуура дойдуга
Олорбуппут ордуга
Оҕолорбут, сиэннэрбит
Омооннообут суолбутун
Оһорбокко сүтэрбэккэ
Олук үктээн истиннэр
Оччотугар атастаар
Очурдардаах олохтон
Ороһуйа саныырбыт
Отой хаалыа суох этэ – диэҕи баҕарыллар.
Уола Байбал, Афанасьев Павел Васильевич.