Алтынньы үһүс өрөбүлүгэр, 20-с чыыһылаҕа Россияҕа Аҕалар күннэрэ бэлиэтэнэр. Саха сиригэр аҕалар күннэрэ муус устар маҥнайгы өрөбүлүгэр бэлиэтэммитэ сүүрбэ биэс сыл буолла.
Аҕа күнүн сурукка биллибитинэн Америкаҕа аан маҥнай бэлиэтиир буолбуттар. 1909 сыллаахха Таҥара дьиэтигэр ийэлэргэ аналлаах малыыппаны истэн баран Сонора Смарт Додд диэн дьахтар аҕаларга аналлаах малыыппа, анал күн эмиэ баар буолуохтаах диэн туруорсубут. Кини аҕатын төрөөбүт күнүгэр бэс ыйын 5 күнүгэр Аҕа күнүн оҥотторо сатаабыта сатамматах, онон маҥнайгы аҕа күнэ Вашингтонҥа бэс ыйын 19 күнүгэр 1910 сыллаахха бэлиэтэммит. Сонора Смарт аҕата Гражданскай сэрии ветерана Уильям Джексон Смарт огдообо хаалан баран алта оҕотун соҕотоҕун иитэн улаатыннаран киһи гынаттаабыт. Аҕа күнэ аҕаҕа махтал күн быһыытынан сыаналанан олохтоммут.
Нөҥүө сылыттан хаалтыс, бытык хорунар атыылыыр маҕаһыыннар Аҕа күнүн рекламалаан Америкаҕа киэҥник тарҕанан барбыт.
Россияҕа регионнар бэйэлэрэ олохтоон Аҕа күнүн бэлиэтииллэр. Биир бастакыннан Саха сиригэр муус устар маҥнайгы өрөбүлүгэр 1999 сыллаахха Николаев Михаил Ефимович уурааҕынан бэлиэтэммитэ. Бу күн араас күрэхтэри ыыталларын таһынан бастыҥ аҕалары чиэстииллэр.
Бастыҥ аҕа диэн хайдах аҕаны ааттыыбытый. Ханнык баҕарар оҕоҕо бэйэтин аҕата бастыҥ буолара биллэр. Арай иһээччи, иһэн баран дьонун сордуур биир эмит аҕа оҕотун өйдөбүлүгэр куһаҕаны эрэ хаалларара буолуо. Сахаҕа Аҕатын туйаҕын хатарбыт – диэн өс хоһооно баар. Ол аата аҕатын курдук үтүө киһи буолбут диэн. Атын омуктар Аҕа уустаһыыттан быдан дьылларга арахсыбыт буоллахтарына сахалар сүүс сыл анараа өттүгэр дылы аҕа ууһунан тутуһан олорбуттара. Архив докуменнарыгар нэһилиэк олохтоохторо ханнык аҕа ууһа буолаллара 1928 сыллаахха дылы суруллубут. Кэнники кэмнэргэ төрүччүнү билээһин уруйданар буолла. Советскай кэмҥэ генетика наукатын күүскэ утаран, сымыйа сокуонунан ааҕан таҥнары барыы барбыт эбит.
Отой былыр утумнааһын сокуоннарын билэр буолан, сэттэ көлүөнэҕэ дылы хаан уруулуулар эр ойох буолууларын боболлор этэ. Бэйэҕэ тиийиммиттээх удьуору, төбө ыарыһахтары уонна тигиилээх сирэйтэн удьуордаахтары кытта аймахтаспат, уруурҕаспат этилэр. Бэйэҕэ тиийиммитттэр, төбө ыарыһахтар удьуордарыгар бэриллэр дииллэрэ. Оннук буолбатын туһугар араас харысхал ньымалары тутталлара. Тигиилээх сирэйдээхтэр, киһини сиэччилэр удьуордарыгар босхоҥ ыарыы төрдө баар диэн этэллэрэ. Төһө да оннук ыал буолалларын туорайдыспыттарын иһин, олох сокуона ыал буолан оҕо төрөтүү. Туора көрүллэр удьуордар кырдьаҕас огдооболорго кэргэн тахсаллара.
Аҕа уустаһыы, төрүччүнү билии Алтайдарга оскуолаҕа предмет быһыытынан үөрэтиллэр. Атын аҕа ууһуттан кэлбит кийиит оҕолоро аҕаларын оҕолорунан ааҕыллан, ол аҕа ууһугар суруллаллар.
Сахалар генетикаларын үөрэппит ученайдар эппиттэринэн чинчиллибит саха эр киһитин улахан аҥара биир киһиттэн төрүттээх эбит. аны ийэлэр өттүлэринэн чинчийбиттэрэ араас омук барыта баар. Кийиити ыраах сиртэн аҕалаллар эбит. Онон хаан булкуспакка билиҥҥигэ дылы төһө да аҕыйах буолларбыт бэйэбит омукпут аатын тутан олоробут.
Төрөппүт аҕаттан ураты, сорох иитийэх, маачаха, кииринньэҥ аҕалар кэргэннэрин туора киһиттэн оҕотун туора туппакка иитэллэрэ, бэйэлэрин оҕолорун курдук көрөллөрө былыргыттан баар. Ол эмиэ омук быһыытынан чөл хааларга көмөлөһөр. Атын омуктан оҕоломмут кыргыттар оҕолоро сокуон быһыытынан саха буолбаттар. Арай ыһыыттар эрэ оҕону ийэтин омугунан ыһыыт (еврей) диэн билинэллэр.
Билигин уруккуну, ааспыты чинчийэр үөрэтэр, билэ сатыыр кэмҥэ олоробут.
Былыргы сахалар ыал олоҕун сыарҕалаах ат айаныгар холуулларын ученай Ульяна Алексеевна Винокурова суруйан турар. Ыал аҕата суолу тэлээччи, сири хорутааччы ат буолан сыарҕатыгар ойоҕун-оҕолорун, баайын-дуолун, сүөһүтүн-аһын барытын соһон иһэр. Кини суолун тобуларыгар ыал ийэтэ сүбэ-ама буолан, суол түһүүтүгэр-тахсыытыгар, очурдарга үтэн-анньан биэрэн, муоһалаһар, салайсар этэ. Аҕа уонна ийэ хардарыта ситэрсэн төрөппүт оҕолорун киэҥ аартыкка таһаарар аналлаахтар.
Уол уонна кыыс сирдээҕи аналлара ыал буолан оҕону төрөтөн олоҕу салҕааһын. Бары аҕалары Аҕа күнүнэн эҕэрдэлиибин!
Аҕаҕыт туйаҕын хатаран бастыҥ аҕа буолуҥ! Удьуору тэнитэн элбэх оҕолонуҥ! Үлэлээҥ, хамсааҥ, сэлээннэнэн баран таах олорумаҥ, билигин үлэлиир киһи, чөл олохтоох киһи сайдар, байар кэмэ кэлэн турар.
Сахса Тар