Байааҥҥа оонньуур дьахтар билигин сэдэх көстүү буолла. Онтон Ньурбаҕа кинилэр үһүөлэр, ол иһигэр икки кыргыттар — игирэлэр.
Бүгүҥҥү кэпсэтэр дьоруойдарым Ньурбатааҕы искусство оскуолатын преподавателлэрэ Нюргустана Константинова уонна Нюргуяна Семенова, баянист кыргыттар. Кырачаан 10 саастаах кыргыттар аан бастаан илиилэригэр бэйэлэрин саҕа ыйааһыннаах байааны ылан оонньоон саҕалаабыттара быйыл лоп курдук 25 сыл буолбут. Кинилэр сыанаҕа тахсан байааннарын тардан бардахтарына, киһи истэ эрэ астынар буолбатах, көрөн эмиэ манньыйаҕын. Үүт-үкчү кыргыттар биир долгуҥҥа киирэн матыып таһааран бардахтарына ураты эйгэҕэ абылата куустараҕын.
— Биһиги дьылҕабытын ийэбит Захарова Евдокия Михайловна быһаарбыта диэххэ сөп, музыка кэллиэһигэр булгуччу киирэҕит диэн этэн кэбиспитэ, биһиги ээх хоту сөбүлэспиппит. Ол иннинэ, 8 кылааска диэри Антоновка оскуолатыгар, ол кэнниттэн оруобуна 9 кылааһы Ньурбатааҕы техническэй лицейи кытта тэҥҥэ Ньурбатааҕы искусство оскуолатын 5 сыллаах байаан кылааһын Яковлева Мария Саввичнаҕа бүтэрбиппит.
Биһиги иннибитинэ 12 сыл аҕа убайбыт байааҥҥа үөрэнэн иһэн, биир сыл буолан баран аккаастаммыт этэ. Киниттэн биһиэхэ байаан хаалбыта, кыра сылдьан ону тардыалаан, тыас таһааран оонньуур үһүбүт. Ийэбит бэлиэтии көрөн интэриэстээхтэр эбит диэн, 4 кылааска киирэрбитигэр байаан кылааһыгар киллэрэ сатаабыта. Искусство оскуолатыгар тиийбиппитигэр преподаватель биһигини көрөр, аттыбытыгар турар байааны көрөр уонна “эһиил биирдэ кэлээриҥ” диэбитэ. Тоҕо диэтэххэ уҥуохпутунан олус кыра этибит, байаантан эрэ арыый өндөс эбиппит, аны санаатахха.
Эһиилигэр кыратык улааппыппыт эбитэ дуу, ийэбит эмиэ байааммыт кылааһыгар оҕо искусствотын оскуолатыгар аҕалбыта. Ол саҕана байааннар билиҥҥи курдук дьаһамыр буолбатах этилэр, ыарахан баҕайы ыйааһыннаах улахан буолааччылар.
— Ол аата бэйэҕит эмиэ баҕаран туран үөрэннэххит?
— 3 кылаас кэнниттэн дэлби сылайан аккаастана сатаабыт түгэннээхпит. Туох-баар куонкурустарга барытыгар кытыннарар этилэр, оскуолатааҕы сынньалаҥыҥ да сынньалаҥ буолбат, иллэҥ бириэмэҥ да суох, эгэ, Саҥа дьыл өрөбүллэрэ диэн кэлиэхтэрэ дуо? Тохсунньу 2 күнүттэн саҕалаан байааммытын туппутунан олорор буолааччыбыт. Оскуола кэнниттэн, аны музыка оскуолатыгар киэһээҥҥэ диэри дьарыктанарбыт, саамай бүтэһик автобуска наар сүүрэн тахсар этибит. Саастыылаахтарбытын көрөн ымсыыран даҕаны, 12 сааспытын туолаары сылдьан сылайан даҕаны уонна байааҥҥа оонньообоппут диэн кыккыраччы аккаастанан турбуппут.
Онуоха искусство оскуолатын дириэктэрэ Евсеева Елизавета Романовна, Кириллова Надежда Афанасьевна, Яковлева Мария Саввична ийэбитин ыҥыран кэпсэппиттэр этэ, итиэннэ быйыл куонкуруска илдьибэппит диэн мэктиэлээн салгыы үөрэнэр буолбуппут. Уонна били киинэҕэ көстөрүн курдук, ол саас салгыы куонкуруспутугар айаннаан иһэрбит бу баара.
— Атын музыка инструменнарын кытта тэҥнээн көрдөххө, байаан үөрэнэргэ даҕаны, оонньуурга даҕаны уустук курдук.
— Оннук, байааҥҥа оонньуур уустук. Хаҥас клавиатураҕын кыайан көрбөккүн, онон матыыбы илииҥ иминэн таһаараҕын. Атын инструменнарга оонньуурга сааланы, көрөөччүнү көрбөккүн, инструмеҥҥын эрэ көрөҕүн, холобура фортепиано, струннай. Онтон байааҥҥа оонньуургар көрөөччүнү көрөн олороҕун, биирдэ эмэ уҥа илииҥ тарбахтарын көрөн ылыаххын сөп.
Байаан орган аймаҕа буолар, биһиэхэ кини икки арааһа баар: көннөрү уонна готово-выборнай диэн. Готовай диэн көннөрү бас, готово-выборнай диэҥҥэ хаҥас илиигэр баар регистргын уларытаҕын, оччотугар тыаһа уҥа илиигэр баар клавиатураҥ сиэркилэ нөҥүө курдук хардары тыаһыыр буолар. Ол аата ханнык баҕарар ыарахан музыка айымньытын оонньуоххун сөп, кнопкалара, диапазона фортепиано тыаһыгар майгынныыр буолар.
Ону таһынан, байаан арааһа үгүс. АГИИК үөрэнэ сылдьан уҥа илиибитигэр хас да регистры уларытыахха сөптөөх инструменнар бааллара (12-14 куолас). Регистрын уларыттаҕыҥ аайы байаан тыаһа уларыйар, кини кларнет, фагот уо.д а. тыастара эбиллэн, сентизаторга эффект холбууруҥ курдук уларыйан иһэр. Өссө ол регистры баттаабакка сэҥийэҕинэн баттыахха сөп, оннук көстүүнү түбэһэ көрбүт буолуохтааххыт. Эмиэ кнопкалардаах буолар (подбородник).
— Урукку кэмнэргэ хас биирдии тыа кулуубун аайы баянистар баар эбит буоллахтарына, билигин тарбахха баттанар ахсааннаах хаалла быһыылаах. Баянистары үөрэтэр музыка кэллиэһигэр бу өттүгэр дьыала хайдах турарый?
— Урут фонограмма эҥин диэн суох буолан, барыта байаан доҕуһуолунан буоллаҕа, билигин талбыт музыкаҥ арааһа баар. Байаан кылааһыгар атыттарга тэҥнээн көрдөххө, оҕо син баар. Бастаан утаа үөрэххэ элбэх оҕо киирэр, ол эрэн бүтэрэрэ аҕыйах. Үгүстэрэ тулуйбаттар, онтон бүтэрбиттэр сорохторо идэлэринэн барбакка, атын үлэҕэ киирэллэр. Билигин көрдөххө, баянист устудьуоннар оонньууллара сайдыбыт аҕай, ону көрөн үөрэбит эрэ.
— Күн бүгүн талан ылбыт идэҕитигэр бэриниилээхтик үлэлии сылдьаҕыт, оҕолору уһуйаҕыт.
— Искусство оскуолатын музыка кылааһыгар үлэлээбиппит быйыл 11-с сыла буолла. Аҥаардас үөрэммит сылларбыт 5 сыл музыка оскуолата, 4 сыл музыка кэллиэһэ, 5 сыл АГИИК. 14 сыл устата байааҥҥа оонньуурга үөрэннибит. АГИИК үөрэнэр сылбытыгар тэҥинэн кэтэхтэн «Музыковедение» уонна 2 сыллаах “Дирижер” идэтин баһылаабыппыт.
— Наар иккиэн сылдьар эбиккит, идэҕит эмиэ биир, үөрэххит эмиэ. Тус-туһунан сылдьыбыт кэмнэрдээххит дуо? Эбэтэр кимиэхэ эмит атын идэни баһылыыр санаа киирэ сылдьыбыта дуо?
— Суох, барытыгар иҥнэлээх сап курдук бииргэ сылдьабыт. Интэриэспит даҕаны тэҥ, хайдах эрэ буолуохтааҕын курдук. Туһунан даҕаны олордорбут, син-биир ким тугу гына сылдьарын, туох былааннааҕын билэбит.
— Араас тэрээһиннэргэ эһигини аҥаардас байааҥҥа эрэ буолбакка, атын инструменнарга эмиэ онньуургутун көрөбүт.
— Байааҥҥа, домраҕа, балалайкаҕа оҕолору үөрэтэбит. Ону таһынан кыралаан бэйэбит баҕабытынан фортепиано, кырыымпа уо.д.а. музыкальнай инструменнарга оонньуубут. Байааҥҥа оонньуурга үөрэннэххинэ, атын инструменнары баһылыырга судургу курдук көрөбүт, баҕа санаа эрэ наада. Искусство оскуолатыгар Норуот инструменнарын преподавателэ диэн идэлээх үлэлиибит. Ол эбэтэр биирдиилээн эрэ оҕолору буолбакка, оҕо оркестрын салайан үлэлэтэбит.
— Билигин оҕолор байааҥҥа интэриэстээхтэр дуо?
— Баар. Наһаа фортепианоҕа, скрипкаҕа, гитараҕа курдук улахан интэриэс суох, ол эрэн үөрэнэллэр. Ылларбыт оҕо ылларар. Ньурбаҕа искусство оскуолатыгар байаан кылааһа урут уруккаттан баар буолан, төрөппүттэр билэллэр. Оскуолабытыгар байаан кылааһын биһиги биир идэлээхпит Иванова Марина Терентьевна үөрэтэр. Биһиги Ньурбатааҕы оҕо искусствотын оскуолатын филиалыгар үлэлиибит. Филиалбыт Антоновкаҕа «Түһүлгэ» НАДь баар.
Биир бэлиэтиирбит диэн, билиҥҥи оҕо дьиэтигэр байааҥҥа оонньоон, үөрэппитин хатылаан дьарыктаммат, онтуката олус атахтыыр. Салгыы үөрэҕин ыарырҕатан киирэн барар уонна быраҕан кэбиһэр. Аралдьыйара элбэҕэ бэрт, телефон, телевизор таһынан оскуолалар булгуччулаах дьарыктара, ВУД-тар, эбии үөрэхтэр. 15 оҕо киирбититтэн, билигин 3-с кылааска 6 оҕо хаалан үөрэнэ сылдьар. Ааспыт выпуспутугар 5-с кылааска тиийэн баран 2 оҕо үөрэҕин бырахпыта. ОГЭ буолан, долгуйан, эбиитин улаатар саастара кэлэн бу бүтэрээри сылдьан аккаастанан кэбиспиттэрэ. Ол кэнниттэн, кэнники, биллэн турар, кэмсинэллэр. Улаатан эрэр оҕо уйулҕата улахан ноҕуруусканы уйбат буолуон сөп.
Биһиги билиҥҥи туругунан икки кылааһы таһаардыбыт. Бастакы сылларга тэҥинэн атын кылаастары арыйбатахпыт, инньэ гынан 5 сыл биир кылааһы илдьэ сылдьыбыппыт. Билигин холобура, 3-с уонна 1-кы кылаастардаахпыт. Ол иһин сыыйа-баайа арыый бэлэмнээх оҕолору оркестрга киллэрэн иһэбит. Оннук үчүгэй эбит, преемственность баар.
— Баҕалаах уонна талааннаах оҕолор баар буолаллар, кинилэр үлэлэрин түмүгэ хайдах буоларый?
— Дьоҕурдаах, үлэһит уонна талааннаах оҕолор диэннэр бааллар. Дьоҕурдаах оҕоҕо биирдэ көрдөрдүҥ даҕаны оонньоон киирэн барар. Кини майгытыттан эмиэ тутулуктаах, кыһаллан, сыныйан туран дьарыктанар буоллаҕына, алмаас курдук чочуллан, кырыыланан талаана арыллан иһэр, сүрэҕэлдьээмиэн наада. Үлэһит оҕолор диэн эмиэ бааллар, айылҕа улаханнык бэрсибэтэх эрээри, хара күүстэринэн кыһаллан туран үөрэнэллэр, үчүгэй түмүккэ кэлэллэр. Талааннаах оҕо истэр дьоҕура олус сайдыбыт буолар, бэйэтэ олорон мелодия таһааран киирэн барар, ураты оҕо буолар диэххэ соп.
— Үөрэппит оҕолоргутуттан олоҕун музыканы кытта ситимнээбиттэр бааллар дуо?
— Бастакы таһаарбыт оҕолорбутуттан икки оҕо музыка идэтин талбытыттан, биирэ быйыл ЯПК бүтэрээри сылдьар, биирэ ситэ үөрэммэтэҕэ. Антоновка оскуолатыгар музыка учууталынан үлэлии кэлиэхтээх үһү. Иккис выпустарбыт быйыл оскуолаларын саҥа бүтэрээри сылдьаллар.
Музыка оскуолатыгар оҕону 4 эбэтэр 5 кылааска ылар үчүгэй эбит. Икки оскуоланы тэҥинэн бүтэрэллэрэ ордук. Биһиги 2, 3 кылаас оҕолорун ылбыппыт. Кинилэр 6, 7 кылааска музыка оскуолатын бүтэрэн баран, оскуолаларын бүтэрэллэрин диэки музыкаларын умнан кэбиһэллэр.
— Ханнык музыканы сөбүлээн толороҕутуй репертуаргытыгар?
— Норуот матыыптарын, классиканы ордоробут. Короннайбыт «Московские окна», 15 сыл буолла дуэт быһыытынан таһаарарбыт. Соло партия быһыытынан Ньургустаана оонньуур, араас куонкурустарга кыттар.
— Сыанаҕа тахсаргытыгар билигин төһө долгуйаҕытый?
— Долгуйуу баар бөҕө буоллаҕа дии. Оннооҕор ити этэн аһарбыппыт курдук, короннай нүөмэрбитин оонньуу тахсарбытыгар кытта долгуйабыт. Нойосуус билэр партиябытыгар кытта сыыһааччыбыт. “Московские окна” 15 сыл оонньоотубут, сарсын оонньуугут диэтэхтэринэ син-биир дьарыктанан киирэн барабыт, холобура.
— Билигин бэлиэр идэтийэн үлэлии сылдьар дьон быһыытынан туох баҕа санаалааххытый?
— Тас дойдуга тахса сылдьыахпытын баҕарабыт оркестрбытын кытта, биирдэ даҕаны сылдьа иликпит. Отой атын таһым буоллаҕа дии, үчүгэй уопут буолуо этэ. Биирдэ тахсаары бэлэмнэнэ сырыттахпытына пандемия буолан хаалбыта. Ол эрэн барыта иннибитигэр диэн эрэллээхпит.
— Тэрээһиннэргэ сакааска сылдьаҕыт дуо?
— Дьокуускайга олорор эрдэхпитинэ кыралаан сылдьар этибит, манна, Ньурбаҕа даҕаны ыҥыраллара буоллар, сылдьыа этибит. Байаанынан үҥкүүнү, доҕуһуолу билигин даҕаны дьон сөбүлүүр.
Түгэнинэн туһанан муҥура суох махталбытын биһигини иитэн-такайан таһаартаабыт учууталларбытыгар Яковлева Мария Саввичнаҕа, Крылова Раиса Николаевнаҕа, Борисов Радомир Пантелеймоновичка, Боярскай Владимир Иннокентьевичка, ийэбитигэр Захарова Евдокия Михайловнаҕа, аҕабытыгар Константинов Руф Семеновичка тириэрдэбит.
Лена ПЕТРОВА