Арассыыйаҕа ХХ үйэ бастыҥ хайыһардьыта, РФ хайыһар спордун Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Елена Вяльбе туһунан «Белый снег» киинэни элбэх дьон сөбүлүү көрбүт буолуохтаах. Оҕо сааһыгар чэпчэкитэ суох олохтоох кыысчаан кытаанах сүүмэрдээһини ааһан, дойду хайыһардьыттарын лиидэрэ буола үүнэн тахсан, 1997 с. Норвегияҕа аан дойду чөмпүйэнээтигэр 5 дистанцияҕа барытыгар хайдах курдук кыайыылаах тахсыбытын киһи көрө долгуйар. Елена Вяльбе бастакы тренеринэн Антоновкаттан төрүттээх биир дойдулаахпыт Николай Буслаев буоларын сорохтор билбэт буолуохтаахтар.
Бүгүн РФ үтүөлээх тренерэ Николай Николаевич Буслаев туһунан «Ньурба» хаһыат 2015 с. суруйбуппун таһаарабыт. Ол саҕана хаһыаппыт суруйуууларын таһаарар саайпыт суох этэ. Суруллубут суоруллубат дииллэринии, ааҕааччыларга маннык киэн туттар улахан тренердээхпит диэн санааттан хаһыаппыт саайтыгар таһааран билиһиннэрэргэ сананным. Николай Буслаев дойдутугар Антоновкаҕа 2015 с. ыытыллыбыт хайыһарга СӨ Кубогун бочуоттаах ыалдьыта буолан кэлэ сырыттаҕына көрсүбүтүм.
— Николай Николаевич, бастатан туран төрдүҥ-ууһуҥ, дьонуҥ тустарынан кэпсэтиэххэ.
— Мин 1948 с. Куочай бөһүөлэгэр Буслаевтар дьиэ кэргэттэригэр үһүс оҕонон төрөөбүтүм. Ийэлээх аҕам холкуоска үлэлииллэр этэ. Аҕам Николай Егорович Буслаев тырахтарыыстыыра, ийэм Нюша Буслаева фермаҕа ыанньыксыттыыра. Мин Куочай оскуолатын кэнниттэн 4-с кылаастан Ньурбаҕа киирэн үөрэнэн, 1966 с. 1 №-дээх оскуоланы бүтэрбитим.
— Хайыһар спордугар сыстыыҥ, күрэхтэһиилэргэ кыттыыларыҥ.
— Хайыһарынан дойдубар, Ньурбаҕа, олорон дьарыктаммытым. Оскуолаҕа 9-10 кылаастарга үөрэнэрбэр миэхэ бэртээхэй тренер түбэспитэ. Эдьиийим кэргэнэ, Антоновкаҕа учууталынан үлэлии сылдьар учуутал Башарин Афанасий Семенович хайыһар фаната этэ. Кини 1963 с. Саха сирин 70 кмхайыһарынан сүүрүүгэ чөмпүйүөннээбитэ. Кини миигин хайыһарга уһуйбута. Тренербин киһи быһыытынан олус сөбүлээн уонна хайыһары таптаан, хайыһары олоҕум идэтэ оҥостубутум. Мин 10-с кылааска үөрэнэрбэр Дьокуускайга Чочур Мырааҥҥа өрөспүүбүлүкэ оскуолаларын үөрэнээччилэригэр күрэхтэһиилэригэр кыттан,10 кмсүүрүүгэ улахан кылаастар ортолоругар 13-с миэстэҕэ тахсыбытым. Бу мин оскуолаҕа сылдьан күрэхтэспиппиттэн саамай үрдүк ситиһиим этэ. Билигин да өйдүүбүн, ол күрэхтэһиигэ 200 оҕо кыттыбыта.
Ол кэмҥэ хайыһар маассабай спорт көрүҥэ этэ. Ол саҕана хайыһардар боростуой, мас этилэр, онно аналлаах кирзовай бачыыҥканы кэтэрбит, халлаан тымныы буолан, кулун тутар ортотугар хайыһардаан барарбыт. Онтон номнуо муус устар ый ортотугар өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиилэрэ саҕаланаллара. Хамаанда тэриллэн онно барарбыт.
— Николай Николаевич, туох идэлээххиний? Үлэҕин хайдах саҕалаабыккыный?
— Оҕо эрдэхпиттэн хайыһар тренерэ буолуохпун баҕарар этим. Ол баҕам туолбута. Хабаровскайга Физкултуурунай институту 1975 с. бүтэрэн физкултуура учууталын идэтин баһылаабытым. Магадаҥҥа тиийэн Оҕо спортивнай оскуолатыгар хайыһар тренеринэн үлэлээн барбытым.
Саха сиригэр холоотоххо, Магадаҥҥа климата сымнаҕас. Муора кытыыта, онон тыаллаах эрээри, ичигэс. Хаара элбэҕэ сүрдээх, хайыһардыырга табыгастаах. Ол иһин сөбүлээн, хаалан 35 сыл үлэлээбитим. Бэһис-алтыс кылаастан саҕалаан оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри, оскуола оҕолорун хайыһарга эрчийэрим.
— Николай Николаевич, 45 сыллаах тренерскэй үлэҥ түмүктэрин туһунан син истэн билэбит. Эн иитиллээччилэрин Арассыыйа биллиилээх спортсменнара буолаллар.
— Елена Вяльбе, Сергей Кичкин, Корчевскай, Варварин уо.д.а. дьарыктаммыттара. Елена Вяльбе 3 төгүллээх олимпийскай чөмпүйүөн, 14 төгүллээх аан дойду чөмпүйүөнэ, аан дойду Кубогун 12 төгүллээх чөмпүйүөнэ, Арассыыйа хайыһарга спордун Федерациятын бэрэсидьиэнэ. Сергей Кичкин аан дойду чөмпүйүөнэ.
Урут Магадаҥҥа тренер үлэлииригэр табыгастаах, үчүгэй усулуобуйа баара. Холобура, мин уолаттары кытта дьарыктанар этим. Миигин кытта үлэлээбит ССРС үтүөлээх тренерэ Ткаченко Виктор Максимович кыргыттары эрчийэрэ. Үлэбитин көрдөххө, пирамида курдуга: үөһэтигэр Ткаченколыын иккиэн баарбыт, пирамида алын өттүгэр биһиэхэбүтүн уобалас 40 тренерэ үлэлиирэ. Хас биирдии дэриэбинэҕэ тренер баара, оскуола аайы хайыһар базата тэриллэрэ. Ити үрдүк түмүктэри ситиһэр кыахтары биэрэрэ. Тоҕо диэтэххэ, биһиэхэ саамай бастыҥ оҕолор кэлэллэрэ, кинилэргэ сайдалларыгар усулуобуйаны тэрийэрбит. Оччолорго хоту сирдэртэн доруобуйаларын чэбдигирдэ, оҕолору ССРС киин оройуоннарыгар илдьэр бырааактыка баара. Магадан курдук кыра уобаластан сайын 400-тэн тахса аҥардас хайыһардьыт оҕо оннук баран доруобуйатын чэбдигирдэрэ, сынньанара. Бырайыас эҥин чэпчэки буоллаҕа. Украинаҕа, Эстонияҕа, Белоруссияҕа, Арассыыйа киин уобаластарыгар тарҕанан сайыны быһа дьарыктыырбыт. Ол иһин үлэбит түмүктэрэ үрдүк буолара. Кэлин тренердэр Магадантан көспүттэрэ, ким кырдьан биэнсийэҕэ тахсыбыта, ол иһин көрдөрүү мөлтөөбүтэ.
-Эн 2013 сылтан Алдаҥҥа хайыһарга уонна биатлоҥҥа олимпийскэй резервэ Өрөспүүбүлэкэтээҕи идэтийбит оҕо спортивнай оскуолатын тренер педагогунан, консультанынан үлэлии сылдьаҕын.
— Саха сиригэр Алдаҥҥа бэртээхэй хайыһар базата тутуллубута. Эдэр тренердэр үлэлии кэлбиттэрэ. Кинилэр кыахтаах, талааннаах оҕолору булан, бэлэмнээн, утумнаахтык дьарыктыыллар. Ол эрээри өр кэмнээх утумнаах үлэни эрэйэр. Алдаҥҥа хайыһарга бэлэмниир Кииҥҥэ тэҥнээх Уһук Илин үрдүнэн суох. Интэринээт үлэлиир. Биһиги оҕолору сүүмэрдээһининэн буолбакка, талан ылыынан дьарыктаныахха наада, чулууларын интэринээккэ ылан. Номнуо уопуттаах тренердэр штаттара үлэлиир, мин кинилэргэ көмөлөһөбүн. Кыһыҥҥы, сайыҥҥы дьарыктаныылар мин салалтабынан бараллар.
— Дьиэ кэргэниҥ туһунан, кинилэр спорка хайдах сыЇыаннаахтарый?
— Кэргэним Чернова Людмила Васильевналыын уоллаах кыыс оҕолоохпут, 2 сиэннээхпит. Кэргэним Магадан биир күүстээх хайыһардьыта этэ. Бүөрдэрин тымнытан, быраастар кини салгыы спордунан дьарыктанарын боппуттара. Онон оҕолорун кытта дьарыктаммыта.
Уолбут Слава оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хайыһарынан күүскэ дьарыктаммыта. Мэлдьи бэйэтин сааһынан Магадан уобалаЇын сүүмэрдэммит хамаандатыгар сылдьыбыта: кыра, орто уонна улахан бөлөхтөргө. Спорт маастарыгар кандидат буолбута. Онтон кини сүүрүүнэн дьарыктанаммыта. Смоленскайдааҕы физкултуура институтугар үөрэнэн бүтэрбитэ. Устудьуон сылдьан чэпчэки атлетикаҕа спорт маастара буолбута. Хайаҕа сүүрүүгэ Арассыыйа чөмпүйэнээттэригэр, биирдиилээн бастыыр иһин күрэхтэһиилэригэр бастаабыта, РФ Гран-Пригэ кыайбыта. Уолум Слава институту бүтэрэн баран Подмосковьеҕа кылгас кэмҥэ тренердээбитэ. Онтон МЧС-ка үлэҕэ ыҥырыллыбыта. Билигин атомнай электростанцияҕа үлэлиир. Ыраахха сүүрүүтүн син-биир бырахпат, дьарыктанар.
Кыыспыт Нина оскуоланы Смоленскайга бүтэрбитэ. Магадаҥҥа кини хайыһарынан дьарыктанарын ийэтэ утарбыта. Онон Нина музыкаҕа үөрэммитэ. Гуманитарнай институту бүтэрбитэ, билигин биисинэһинэн дьарыктанар. Кыыстаах уолбут Смоленскай куоракка олороллор. Кэргэммин кытта Смоленскайтан чугас Рославль куоракка баарбыт. Чөкө, чуумпу куорат. Магадантан көһөрбүтүгэр 3 хостоох квартиралаахпытын атыылаабыппыт, ол харчытыгар Рославльга оҕуруоттаах, саадтаах дьиэ атыыласпыппыт. Дуогабарынан Алдаҥҥа кэлэн үлэлиибин. Ыам ыйыгар уоппускаланабын. Тренер ыам ыйыгар эрэ сынньанар. Бэс ыйыттан тилэри үлэ саҕаланар. Тренер сайын үлэлээбэт буоллаҕына, кини тугу да ситиспэт. Сайыҥҥы үлэ олус суолталаах.
— Эн ханнык сөбүлүүр дьарыктааххыный?
— Өссө оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, тренерим Афанасий Семеновичтыын элбэхтэ куска-куобахха сылдьарбыт. Үлэһит буолуохпуттан бултуурум эҥин тохтообута, инники күөҥҥэ үлэм турбута. Үлэҕэ бүтүннүү бас бэринэн, санааҕын-дьулуургун барытын онно түмэн үлэлээбэтэҕим буоллар, маннык ситиһиилэр суох буолуо этилэр. Түмүккэ мин бэйэм үлэм сиэртибэтэ буолбутум. Мэлдьи күүрэ, стресскэ сылдьаҕын. Магадантан Камчаткаҕа, Камчаткаттан Мурманскайга, итиэннэ бары союзнай өрөспүүбүлүкэлэргэ оҕолору илдьэ сылдьыы — бу бастайааннай стресс, улахан эппиэтинэс. Элбэх сыллар усталарыгар стресс, күүрүү мунньуллан миигин инсульт ыарыыга тиэрдибитэ. Ол эрээри бэйэм спордунан дьарыктаммытым миэхэ көмөлөспүтэ. Илиилэрим, атахтарым үлэлииллэр, арай саҥарар уорганнарым күүскэ таарыйтарбыттара. Миэхэ кыайан саҥарыаҥ суоҕа диэбиттэрэ, ый аҥарын устата отой саҥарбатаҕым. Онтон доруобуйам тупсан, саҥарар буолбутум.
— Эн санааҕар, хайыһар курдук маассабай спорт көрүҥүн сайыннарарга тугу гыныахха нааданый?
— Саамай сүрүн кыһалҕа — каадырдар тиийбэттэр. Бу иннинэ хайыһар тренерин хамнаһа наһаа кыра буолан, уһаабакка атын үлэҕэ көһөллөрө. Кэнники балаһыанньа син көннө. Оскуола үөрэнээччилэрин маассабайдык дьарыктаатахха, түмүк баар буолуоҕа. Биһиэхэ номнуо ситиһиилэр кэлэн иһэллэрэ үөрдэр. Улуустарга, дэриэбинэлэргэ саамай дьоҕурдаах оҕолору талан ылыы барыахтаах. Ханна баҕарар талааннаах, дьоҕурдаах оҕолор бааллар, кинилэрдиин үлэлиэххэ, дьарыктаныахха наада.
— Николай Николаевич, дойдуҥ дьонугар туһаайан түмүккэ тугу этиэххин баҕараҕыный?
— Сүбэм эмиэ да олус судургу, эмиэ да олус уустук. Бэйэҕитин кытта үлэлээҥ, үлэ ханнык баҕарар дьыалаҕа ситиһиини быһаарар. Үлэлиэххэ, үлэлиэххэ уонна өссө төгүл үлэлиэххэ. Били эрдэ «Үөрэниэххэ, үөрэниэххэ, өссө төгүл үөрэниэххэ» диэбиттэрин курдук. Үөрэнэр эмиэ кырата суох суолталаах. Ол эрээри бастаан бэйэ миэстэтин булуохха уонна сыламтата суох үлэлиэххэ наада. Бу эрэ ситиһиини аҕалар.
Түмүккэ биллиилээх спортивнай суруналыыс Владислав Коротов саайтыттан Николай Буслаев Елены Вяльбены хайдах дьарыктаабытын туһунан кини 2000 с. тохсунньу 22 к. суруйуутун аҕалыахпын баҕарабын:
«Знаменитая Елена Вяльбе в состав юношеской сборной команды области, то есть в руки Николая Николаевича, попала в 12 лет, до этого она три года училась в обычной школе. Под руководством Буслаева она занималась два года, потом ее взяли в сборную страны, в составе которой она стала тем, кем сегодня является – трехкратной олимпийской чемпионкой, 14-кратной чемпионкой мира, 41-кратной победительницей этапов Кубка Мира, а в 1997 году в норвежском городе Тронхейме Елена завоевала все пять разыгрываемых тогда среди женщин золотых медалей. Ее достижения внесены книгу рекордов Гиннеса как самые выдающиеся достижения в спорте по лыжным гонкам. Отрадно, что сегодня, как президент федерации лыжного спорта России Елена Валерьевна, на приеме председателя федерации лыжных гонок РС (Я), депутата Ил Тумэна С.С.Иванова лично сама признала вклад Николая Николаевича как тренера в ее становлении».
Геннадий АНТОНОВ
Хаартыскалар Алданнааҕы Олимпийскэй резервэ училищетын саайтыттан ылылыннылар