Сэтинньи 10 к. дойду үрдүнэн Ис дьыала отделын үлэһиттэрин идэлээх бырааһынньыктара бэлиэтэнэр. РФ ИДьМ Ньурбатааҕы отделын салайааччытынан 2012 сылтан Павлов Григорий Иванович ананан үлэлээн кэллэ. Кини Ис дьыала уорганнарыгар үлэлээбитэ номнуо 35 сыл буолбут. Бүгүн полиция полковнига Григорий Павловы кытта кэпсэтиибитин таһаарабыт.
— Григорий Иванович, идэлээх бырааһынньыккытын эһиги отделгыт хайдах көрдөрүүлээх көрсөн эрэрий?
— РФ ИДьМ Ньурба оройуонунааҕы отдела өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ үлэлээх отдел быһыытынан биллэр. Оройуоннааҕы полиция отделларын ортотугар хаста да бастаан турабыт, 2-с эмиэ буолбуппут.
Билигин штат быһыытынан 99 үлэһиттээхпит, ол иһигэр 13 – гражданскай үлэһиттэр. Бириэмэ ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн, личнэй састаап эдэримсийэн иһэр. Матырыйаалынай-тэхиниичэскэй базабытын тупсарарга кыһаллабыт. Аҕыйах сыллааҕыта 25 миэстэлээх гараһы туттаран киллэрбиппит, итинэн биир кыһалҕалаах боппуруоспут быһаарыллыбыта. Быйыл Гособоронсакаас быһыытынан өрөспүүбүлүкэҕэ бырайыакка кыттаммыт, өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыттан Ньурбаҕа эрэ ГАИ уонна паспортнай сулууспа дьиэтэ тутуллан, бу күннэргэ үлэҕэ киирэн эрэр. Тиэхиньикэлэрбит эмиэ саҥардыллар.
— Ньурба оройуонугар ааспыт сыл туһааннаах кэмин кытта тэҥнээтэххэ, буруй оҥоруута элбээтэ дуу, аҕыйаата дуу? Буруй көрүҥнэринэн хартыына хайдаҕый?
— Буруйу оҥоруу син-биир тахса турар, ураты ыар буруй урукку сыллартан наһаа элбэҕэ суох. Превентивнэй буруйдары, ол эбэтэр буруйу оҥорууга тиэрдэр кутталлаах буруйдары утары элбэх үлэни ыытабыт.
10 ый түмүгүнэн былырыын 231 буруй тахсыбыт буоллаҕына, быйылгы 10 ыйга 285-кэ тиийэ улаатта. Ол иһигэр ыар уонна ураты ыар буруйдар – 51 (былырыын – 47), киһи олоҕор уонна доруобуйатыгар кутталлаах буруйдар – 93 (былырыын — 88), соруйан өлөрүү – 3 (былырыын — 2).
Превентивнэй буруйдар (өлөрөрүнэн куттааһын, о.э. быһахтаныы, өлөрөргө сааныы) — 28 (былырыын — 21). Киһи баайын, малын утары буруйдар – 76 (72), уоруу – 34 (36), сокуоннайа суохтук дьиэҕэ өтөн (дьиэни алдьатан) киирии – 2 (5), массыынаны күрэтии – 2 (0), масыанньыктааһын – 46 (37), баан каартатын уоруу – 15 (14). Наркотигы кытта сибээстээх буруй аҕыйаата – 1, былырыын 3 этэ.
Эрдэ буруй оҥорбут дьон хаттаан буруйу оҥоруулара арыый элбээтэ. Былырыын 152 эбит буоллаҕына, быйыл — 155. Сууттана сылдьыбыт дьон хаттаан 66 буруйу оҥордулар (былырыын – 57).
Дьон итирик туруктаах сылдьан буруйу оҥоруу кыччаата – 104 (119). Итинэн көрдөххө, дьоммут арыгы иһэллэрэ арыый аччаабыт курдук. Ол эрээри хас үһүс буруй арыгыны кытта сибээстээҕин бэлиэтиибин. Ол иһигэр арыгылаан баран саанан ытан соруйан өлөрүү 1 түбэлтэтэ тахсыбыта. Дьарыга, үлэтэ суох дьон буруйу оҥоруулара улаатта – 115 (109). Уопсастыбаннай миэстэҕэ буруй тахсыыта аччаата – 18 (22). Киһи эчэйиилээх ДТП – 2 (3). Эппиэтинэскэ тардыллан баран хаттаан итирик туруктаах уруулга олоруу (РФ Холуобунай кодексатын 264.1 ыст.) аҕыйаата – 1, былырыын 9 этэ.
Экэнэмиичэскэй хайысхалаах буруйдар, ол иһигэр хоруупсуйа – 24 (былырыын — 5). Ити лаппа элбээбит төрүөтүнэн дьон суоппар дастабырыанньатын көҥүлэ суох, атыылаһан ылбыт түбэлтэлэрэ биллибитэ. Бүлүүгэ авто-оскуола онно үөрэммэтэх, эксээмэн туттарбатах даҕаны дьоҥҥо суоппар дастабырыанньатын биэрэ олорбута арыллыбыта. Маһы сокуоннайа суохтук кэрдиилэр, сылгыны көҥүлэ суох атыылааһын уо.д.а. түгэннэр тахсыбыттара.
— Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор ортолоругар буруйу оҥорууну сэрэтиигэ ыытыллар үлэ түмүгүн көрдөрөр дуо? Оҕолор ортолоругар буруйу оҥоруу аҕыйыыр дуо?
— Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор буруйу оҥоруулара быйыл тахса илик. Былырыын баччаҕа 1 буруй оҥоһуллубута. Кэккэ сылларга бу көрдөрүү кыччаан иһэр. Итинэн сибээстээн профилактика уорганнарын үлэһиттэригэр махтанабын. Бары бииргэ сөптөөх хайысханы тутуһан сэрэтэр үлэни үчүгэйдик ыыппыттара түмүктээх буолбутун бэлиэтиибин.
— Григорий Иванович, оттон уопсайынан буруй элбээһинин хайдах быһаарыахха сөбүй?
— Превентивнэй буруйдар, о.э. дьон дьиэҕэ-уокка айдааннара, иирсээннэрэ уруккуттан даҕаны баар. Аны итинник буруйу оҥорбут дьон мэлдьи оҥоро тураллар. Ол иһин ити сыыппара улаатан кэлэр.
Буруй ахсаана улаатыытын биир сүрүн төрүөтүнэн түөкүннээһин элбээбитэ буолар. Бу – биһиги сүрүн кыһалҕабыт. Быйыл 10 ый устата 30 маннык буруй оҥоһулунна (былырыын — 22). Ааспыт сыл туһааннаах кэмигэр дьонтон 9716 тыһ. солк. тахса суумалааҕы түөкэйдээн ылбыттара. Быйыл дьон 4386 тыһ. солк. албыннаттылар. Информационнай-телекоммуникационнай технологиялары туһанан буруйу оҥоруу, ол эбэтэр тэйиччиттэн түөкүннээһин 46 түбэлтэтэ таҕыста (былырыын — 37).
Биһиэхэ оройуоммут иһигэр, ол иһигэр Накыын вахтовай бөһүөлэгэр эмиэ тиийэн дьону түөкүттэртэн сэрэхтээх буолалларыгар сэрэтэр үлэни киэҥник ыытабыт. Сонуннары киэҥник тарҕатар сириэстибэлэринэн, социальнай ситимнэринэн уонна уулуссаҕа громкоговорителинэн эмиэ тахсан кэпсиибит, быһаарабыт. Манна биһиэхэ улууспут, нэһилиэктэр салайааччылара эмиэ өйдөтүүлээх үлэҕэ кытталлар.
— Быйылгы ордук аймалҕаннаах дьыалалар ханныктарый?
— Бары да билэрбит курдук, Күндээдэҕэ буолбут дьону кулуттааһын туһунан дьыала дьону киэҥник аймаабыта. Бу – олус сэдэх буруй. Быйыл 2003 с. оҥоһуллубут улахан буруйу арыйбыппыт. Убайааҥҥа уулуссаҕа дьахтардаах эр киһини маһынан үлтү кырбаан өлөрүү өр сыллар тухары кыайан арыллыбакка сылдьыбыта. Буруйдааҕы буламмыт, кини сууттанан хаайыыга уһун кэмҥэ барбыта.
— Участковайдар быһаччы нэһилиэнньэни кытта үлэлиир полиция үлэһиттэрэ буолаллар. Кинилэр тустарынан Эн санааҕын, сыанабылгын истиэҕи баҕарыллар.
— Участковайдар уонна ПДН отделыгар 17 киһи үлэлиир, бары эдэрдэр. Кинилэр нэһилиэнньэҕэ саамай чугас дьон буолаллар, ол иһин кинилэргэ сөптөөх үөрэҕи, усулуобуйаны тэрийэ сатыыбыт. Матырыйаалынай-тэхиниэчэскэй өттүнэн эмиэ хааччыйабыт. Күндээдэ, Ньурбачаан, Сүлэ уонна Дьиикимдэ нэһилиэктэрин көрөр-истэр учаастакка саҥа массыына ылан биэрдибит. Манна участковайынан Кондратьев Владислав Иванович диэн Күндээдэ уола ананан үлэлээн эрэр.
Участковайдартан чорботон Иванов Владимир Руслановиһы, начаалынньыктарын Федор Иванович Иванову, Степанов Максим Денисовиһы, Акимов Василий Владимировиһы, Сорскай Алексей Альбертовиһы, Игнатьев Иван Викторовиһы уонна биир саамай саастаах, уопуттаах үлэһити, Марха куустатын участковайа Ефремов Николай Владимировиһы ааттыам этэ.
ПДН инспекцията эмиэ ити сулууспаҕа киирэр. Эрдэ Евдокия Егоровна Петрова, Гаврильева Айталина Гаврильевна күүскэ үлэлээн ааспыттара. Билигин ПДН-ҥа Кириллина Мария Витальевна, Дорофеев Валерий Прокопьевич, Петрова Нарыйаана Анатольевна үчүгэйдик үлэлии сылдьаллар. Отделлара бэйэтэ массыыналаах буолан, ханна баҕарар тиийэр кыахтаахтар. Соторутааҕыта профилактика уорганнара Хорулаҕа тиийэн үлэлээн кэллилэр.
Биһиэхэ атын сулууспалар эмиэ элбэхтэр, үлэбит арааһа үгүс. Силиэстийэ уонна дознание отделыгар эдэрдэр үүнэн таҕыстылар. Силиэстийэ отделын салайааччытынан уонна отдел начаалынньыгын силиэстийэҕэ солбуйааччытынан саҥардыы Миронов Мирослав Юрьевич ананна. Кини эрдэ дознаниеҕа үлэлээбитэ.
9 киһилээх патрульнай-постовой сулууспа үлэлиир. Бүлүү бөлөх улуустарыгар Ньурбаҕа эрэ маннык ППС баар, министиэристибэҕэ туруорсан ылбыппыт.
ГАИ отдела — биир саамай эппиэттээх сулууспабыт. Николай Владимирович Прокопьев салалтатынан 14 киһилээх отделение күүскэ үлэлии сылдьар. Бүлүү бөлөххө Ньурба оройуонугар эрэ суукканы эргиччи ГАИ дьуһуурустубата баар. Бүлүүгэ, Үөһээ Бүлүүгэ уонна Сунтаарга федеральнай суолу итинник суукканы эргиччи көрөр дьуһуурустуба суох, кинилэр штаттара аҕыйах. Чуолаан федеральнай трассаны суукканы эргиччи көрөр ГАИ отделлара Дьокуускайга, Ньурбаҕа, Мииринэйгэ уонна Ленскэйгэ бааллар.
Ньурбатааҕы ис дьыала отдела ССРС үтүөлээх участковайа Р.А.Иванов төрүттээбит музейынан киэҥник биллэр. Музейбыт Револий Афанасьевич аатын сүгэр, кини аата билиҥҥэ диэри истиҥник-иһирэхтик ахтыллар. Быйыл музей миэбэлин саҥардан оҥортордубут. Манна элбэх дьон, ол иһигэр оскуола үөрэнээччилэрэ кэлэн көрөллөр, сэргииллэр. Оҕолорго аналлаах элбэх тэрээһиннэри ыытабыт.
Бастыҥ үлэһиттэрбит мэлдьи бэлиэтэнэллэр. Мин үлэлээн кэлбит кэммэр, 2012 сылтан 14 киһи Арассыыйа наҕараадатын туттулар, бу кинилэр үлэлэрин көрдөрүүтэ буолар.
— Григорий Иванович, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтал. Бэйэҥ кэллиэгэлэргэр идэлээх бырааһынньыккытынан сибээстээн тугу этиэххин баҕараҕын?
— Биһиги бэтэрээннэрбит, инники үлэлээн ааспыт дьоммут дьыалаларын салҕаан үлэлии-хамсыы сылдьабыт. Ытыктабыллаах бэтэрээннэрбитин уонна РФ ИДьМ Ньурба оройуонунааҕы отделын бары үлэһиттэрин бырааһынньыкпытынан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Тус олоххутугар дьолу-соргуну, барыта санаа хоту табыллан, сатанан иһэригэр баҕарабын.
Геннадий АНТОНОВ