Тэрилтэ историятыттан
Быйыл ОДьКХ тэриллэн үлэлээбитэ 65 сылын туолла. Бу кэм устата уһун, тыйыс кыһыннаах дойдубутугар хас да көлүөнэ хомунаалынай хаһаайыстыба үлэһиттэрэ дьулуурдаах уонна үтүө суобастаах үлэлэринэн нэһилиэнньэ, социальнай тэрилтэлэр дьиэлэригэр олорор-үлэлиир усулуобуйаларын хааччыйан кэллилэр.
Улуустааҕы архыып сибидиэнньэтинэн, Ньурбаҕа хомунаалынай хаһаайыстыба 1960 c. райисполком кулун тутар 30 к. 67 №-дээх уурааҕынан тэриллибит. Уураахха райисполком бэрэссэдээтэлэ Н.Такыров уонна сэкирэтээр Г.Дмитриев илии баттаабыттар. Оччолорго саҥа тэрилтэ Ньурба поссоветын иһинэн хомунаалынай тэрилтэлэр уонна тупсаран оҥоруу хонтуората дэнэрэ.
Салайааччынан уруккута Калинин аатынан холкуос бэрэссэдээтэлэ, уопуттаах салайааччы Степанов Николай Семенович анаммыта. Тэрилтэҕэ олорор дьиэлэри көрүү-истии, олорор дьиэлэри тутуу, бөһүөлэги тупсаран оҥоруу сүктэриллибитэ. Ону тэҥэ парикмахерскай, тутулла тутар гостиница уонна электросеть бэриллибиттэрэ. Биригээдэ тэриллэн мас бэлэмнээн, кылгас кэмҥэ саҥа кыбаартал тутуллубута. Саҥа үөскээбит уулуссаҕа М.В.Мегежекскэй аата иҥэриллибитэ.
Эмиэ бу кэмҥэ тэрилтэ хонтуората, гараж уонна пилорама дьиэлэрэ тутуллубута. Үлэ биир көрүҥүнэн учууталлары уонна быраастары оттук маһынан хааччыйыы буолара. Олорор дьиэлэри тутуу уонна өрөмүөн үлэтэ сааһыламмыта. Бөһүөлэк устун уу ситимин турбаларын тардыы саҕаламмыта, бастакы водовозкалар кэлбиттэрэ.
ОДьКХ салайааччылара Степанов Николай Семенович (1960-1972 сс.), Алексеев Илья Васильевич (1972-1974 сс.), Иван Николаевич Кушкирин (1974-1981 сс.), Павел Максимович Данилов (1981-1983 сс.), Николай Иванович Ильинов (1983-1985 сс.), Михаил Иванович Иванов (1985-1992 сс.), Владимир Михайлович Бочаров (1992-1999 сс.), Артур Васильевич Лазарев (1999-2003 сс.), Валентин Михайлович Васильев (2003-2009 сс.), Тихонов Алексей Степанович (2009 сылтан) Ньурба оройуонугар хомунаалынай хаһаайыстыба туруктаах буоларыгар бары күүстэрин-кыахтарын ууран туран үлэлээтилэр.
Ньурба дьоно тэрилтэ сайдарыгар ордук элбэҕи оҥорбут салайааччылары өйдүүр-саныыр. И.Н.Кушкирин саҕана Убайааҥҥа сайыҥҥы водокачка тутуллубута, Ст. Васильев уул. бетоннаммыта, элбэх уулуссаҕа сатыы дьон сылдьарыгар тротуардар оҥоһуллубуттара. Уулуссалар кытыыларынан мастары олордуу саҕаламмыта. 2 уонна 4 кыбартыыралаах элбэх дьиэҕэ хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыта. Пилорама толору күүһүнэн үлэлээбитэ. Бөһүөлэккэ бастакы гостиница үлэтин саҕалаабыта, баанньык тиһигин быспакка үлэлиирэ ситиһиллибитэ.
М.И.Иванов ПУЖКХ-ны салайан олорон, саҥа хочуолунай базатын, столярнай сыаҕы, хонтуора уонна гараж самалык дьиэлэрин, саҥа баанньыгы, сыбаалкаҕа харабынай дьиэтин туттарбыта. 1985-1990 сс. 7 км уулусса уонна Ленин болуоссата бетоннаммыта, 3 км тротуар оҥоһуллубута, 2 км водопровод тардыллан 4 бастакы олорор дьиэ уонна «Киин» хочуолунай сылы эргиччи уунан хааччыллыбыттара. 1988 сс. Амакинскай экспедиция олорор дьиэтин фондата, хочуолунайдара, тиэхиньикэтэ, үлэһиттэрэ уонна производственнай базата ЖКХ-ҕа бэриллибитэ. Саҥа тэриллибит улахан хаһаайыстыба РПОЖКХ диэн ааттаммыта. Михаил Иванов бу бөдөҥ хаһаайыстыбаны оччотооҕу кэмҥэ бастыҥ производственнай тэрилтэҕэ кубулуппута.
Улуус дьаһалтатын иһинэн ОДьКХ управлениетын салайааччыта, улуус баһылыгын ОДьКХ-ҕа солбуйааччыта А.В.Лазарев улууска баар ОДьКХ тэрилтэлэрин барыларын биир тэрилтэҕэ түмэргэ, үп боппуруостарын сааһылыырга үгүс үлэни ыыппыта. ОДьКХ производственнай базата бөҕөргөөбүтэ, уонунан саҥа хочуолунайдар тутуллубуттара, Ньурба к., Антоновка, Марха, Ньурбачаан бары улахан хочуолунайдара убаҕас оттукка көһөрүллүбүттэрэ.
Уонунан км теплотрасса уонна ууну аһардыы магистральнай ситимнэрэ уларытыллыбыта. Сыллата 5-6 хочуолунай өрөмүөннэнэрэ. Олорор дьиэлэри көрөр-истэр учаастак, өрөмүөннүүр-техническэй учаастак, өрөмүөннүүр-тутар учаастак, матырыйаалынай-техническэй отдел, автотранспортнай база, суукканы эргиччи саахалы суһаллык туоратыыны хааччыйар кииннэммит диспетчерскэй сулууспа тэриллибиттэрэ.
«Биһиги үлэбит дьон нус-бааччы олоҕун хааччыйыыга туһуланар»
2009 сылтан «СӨ ОДьКХ» ГУП Ньурбатааҕы филиалын дириэктэринэн Алексей Степанович Тихонов үлэлээн кэллэ.
— 2003 с. «СӨ ОДьКХ» ГУП тэриллиэҕиттэн, үөһээҥҥи тэрилтэбит уонна улуус салалтатын биир ситимнээх үлэлэрин түмүгэр хочуолунайдары тутууга, саҥардыыга, саҥа технологиялары киллэриигэ былааннаах, күүстээх үлэ ыытыллан кэллэ, — диир кини. – Кэнники 15 сыл устата ГУП Инвест-бырагырааматынан уонна улуус үбүнэн Ньурба к., Маарга, Чаппандаҕа, Хаҥаласка, Чуукаарга, Хорулаҕа, Хатыыга, Малдьаҕарга, Ньурбачааҥҥа, Сүлэҕэ уонна Антоновкаҕа чоҕунан оттуллар 17 хочуолунай тутуллан киирдэ, ол иһигэр 8 хочуолунай убаҕас оттуктан чоххо көһөрүлүннэ. Саамай бөдөҥ эбийиэктэринэн уопсайа 1 млрд. солк. чугаһыыр суумалаах «Новая-1» уонна «Амакинка» хочуолунайдар буолбуттара.
2022-2023 сс. «Ыраас уу» СӨ тосхолун чэрчитинэн Ньурбаҕа Сэбиэскэй уул. ууну ыраастыыр ыстаансыйа саҥардыллан оҥоһуллан, ыстаансыйа кыамтата уруккутааҕар лаппа улааппыта. Амортизацияҕа эһиил эбии 33 965 тыһ. солк. былааннаатыбыт. Тимир сыаната аһара ыараан, хочуоллары ыларбыт ыарахаттардаах буолла. Ол иһин «Амортизация» ыстатыйанан хочуоллары уларытыыга күүстээх үлэни ыытаары маннык дьаһанныбыт.
Хочуолунайдарга ороскуоту кыччатыы, дьон үлэлиир усулуобуйатын тупсарыы, саахал тахсыбатын туһугар ылыллар дьаһаллар – бу барыта тэрилтэ туруктаах буоларыгар, матырыйаалынай базата тупсарыгар туһуланар. Улахан болҕомто үлэһиттэр идэлэрин таһымнара үрдүүрүгэр ууруллар, сыл аайы анал үөрэхтэр, аттестациялар, эксээмэннэр ыытыллаллар.
— Алексей Степанович, бу оттук сезонугар балаһыанньа хайдаҕый?
— Күн бүгүн улууска 14 нэһилиэккэ уонна Ньурба к. 520 үлэһиттээхпит. 34 хочуолунайдаахпыт, онтон 33-һэ — чоҕунан уонна 1 хочуолунай убаҕас оттугунан үлэлииллэр. Биһиги көрүүбүтүгэр 3 ууну ыраастыыр ыстаансыйа (Ньурбаҕа — 2 уонна 1 — Хорулаҕа), 3 скважина (Ньурбаҕа, Хаҥаласка, Хорулаҕа), 2 водозаборнай ыстаансыйа (Ньурбаҕа, Антоновкаҕа), 97 км 273 м итии турбата уонна 54 км 630 м уу ситимин турбата баар. Автобазаҕа 46 араас тиэхиньикэлээхпит.
47 610 т Сангаар таас чоҕо ЛОРП баарсаларынан тиэллэн кэлэн, Маалыкайга — 2372 т, Ньурбаҕа — 45238 т ыскылааттарга ууруллубута. Ону кытта 904 т газоконденсат Кыһыл Сыыртан Нефтебазаҕа кэлбитэ. Кировтааҕы чох разреһыттан 11405 т чоҕу ылабыт. Быйыл Өрөмүөн бырагырааматынан 14 мөл. солк. суумалаах былааннаммыт үлэни барытын толорбуппут. Итини таһынан, ньиэп сыаната аһара үрдээн, 8 мөл. солк. кэриҥэ суумалаах үлэни ыытан НСМТ хочуолунайын газоконденсакка көһөрдүбүт.
— Алексей Степанович, хаһыаппыт ыстатыйата төһө даҕаны үбүлүөйгэ анаммытын иһин, кыһалҕалаах боппуруостары эмиэ таарыйар буоллахпыт. Ити Чуукаарга хочуолунай уонна Ньурба к. ууну ыраастыыр саҥа ыстаансыйа туһунан ыйытабын.
— Былырыын Инвест-бырагырааманан Чуукаарга саҥа хочуолунай тутуутун саҕалаабыппыт. Матырыйаала барыта кэлэн сытар. ГУП ОДьКХ финансовай туруга мөлтөөн, быйыл туох даҕаны үлэ барбата. Саҥа оскуола-уһуйаан үлэҕэ киирэр түгэнигэр ити эбийиэги эрэ сылытарга эһиил хочуолунайы киллэрэргэ былаанныыбыт. Саҥа ууну ыраастыыр ыстаансыйаны ылартан биһиги аккаастаммаппыт, ол эрээри тэрилтэ финансовай туруга отой ыарахан.
СӨ Бырабыыталыстыбата 2030 с. диэри субсидия кээмэйин улаатыннарбатын биллэрдэ. Билигин нэһилиэнньэ сылаас иһин төлөбүр 18%-нын эрэ төлүүр, 82%-нын өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэн толуйар (субсидия). Ол иһин билигин нэһилиэнньэни кииннэммит сылааска холбуурга улахан уустуктардаах. Холобура, урут сылга 40-80 ыал холбонор эбит буоллаҕына, быйыл 24 чааһынай дьиэ (ол иһигэр СВО кыттыылаахтара) уонна 3 пристрой холбонно. Субсидиябытын кулун тутар ыйдааҕыны эрэ ылбыппыт. Биһиги уотунан, оттугунан, матырыйаалынан хааччыйар элбэх тэрилтэлэрдиин үлэлэһэбит. Харчыны ылыахпыт иннинэ барытын эрдэ атыылаһан хааччынар буоламмыт, элбэх иэстээхпит. Онон кыһалҕалаах боппуруоспут быһаарылларын кэтэһэбит. Кэнники сылларга миэстэтигэр үбү-харчыны кэмчилииргэ, көдьүүстээхтик туһанарга үлэни былааннаахтык ыытан кэллибит.
— Алексей Степанович, өссө тугу кэпсиэххиний?
— Биһиги үлэбит барыта дьон-сэргэ олоҕо тупсарыгар, үлэһиттэрбитигэр табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ туһуланар. Ньурба филиала бигэтик үлэлии олорор тэрилтэ буолар. Кэлэктиип түмсүүлээх, билиҥҥи ирдэбиллэргэ эппиэттиир профессиональнай бэлэмнээх үлэһиттэрдээх. Биһиги бу кэмҥэ урут үлэлээн ааспыт аҕа табаарыстарбыт ситиһиилэригэр, кинилэр дьүккүөрдээх үлэлэрин түмүгэр тирэҕирэн, этэҥҥэ тиийэн кэллибит.
Бэйэм кэммэр үлэлээн ааспыт бэтэрээннэрбитин — Артур Васильевич Лазаревы, Валентин Михайлович Васильевы, Пантелеймон Афанасьевич Тобоновы, Михаил Егорович Софроновы, Михаил Прокопьевич Иванову, Елена Николаевна Софронованы, Валерий Егорович Николаевы, Геннадий Васильевич Доронины уо.д.а. истиҥник махтана ааттыыбын.
Мин бу үлэбэр киириэхпиттэн «Каадырдар элбэҕи быһаараллар» диэн бириинсиптээхпин. Үлэһиттэрим бары үрдүк таһымнаах, идэлэрин толору баһылаабыт үтүөкэн дьон: кылаабынай инженер Антон Костин, кылаабынай бухгалтер Туяра Иннокентьева, кылаабынай экэнэмиис Алена Степанова, каадыр отдела Марина Перфильева, профком бэрэссэдээтэлэ Алексей Иннокентьев, ПТО салайааччыта Валерий Егоров, үлэ харыстабылын отдела Вячеслав Яковлев, аварийнай-диспетчерскэй сулууспа салайааччыта Григорий Николаев уо.д.а. Оператордар, хачыгаардар, слесардар эмиэ бары бэйэлэрин идэлэрин баһылаабыт, өр сылларга үчүгэйдик үлэлии сылдьар дьон.
ГУП тэриллиэҕиттэн филиаллар улахан саахал тахсар түгэннэригэр бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэбит. Үлэһиттэрбит Сунтаарга, Горнайга, былырыын Эдьигээҥҥэ баран көмөлөспүттэрэ. 8 киһилээх биригээдэни А.В.Костин салайан илдьэн, саахалы туоратан Эдьигээн нэһилиэгин быыһаабыттара.
Үбүлүөйбүт чэрчитинэн бары учаастактарынан «65 үтүө дьыала» бачыымы ылынан олоххо киллэрэ сылдьабыт. Көмөҕө наадыйар дьоҥҥо муус, мас тиэйиитэ, сарайтан хаары түһэрии, хаары таһаарыы уо.д.а. үлэлэр бардылар.
Улуус уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттабыт. Ньурба к. үлэ тэрилтэлэрин Култуурунай-спортивнай бэстибээлигэр бастаабыппыт, биир сыл 2-с буолбуппут. ГУП филиалларын икки ардыгар Спартакиадаларга эмиэ көхтөөхтүк кыттабыт. Былырыын Ньурбаҕа Бүлүү бөлөх, Өлөөн, Анаабыр, Эдьигээн улуустара мустан спорт араас көрүҥнэригэр күрэхтэспиппит. Тыҥааһыннаах күөн көрсүһүүлэр түмүктэринэн кыайыыны ситиспиппит. Биллэр биричиинэнэн Спартакиада уо.д.а. улахан тэрээһиннэрбит тохтоон тураллар.
— Олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар суолталаах тэрилтэ буолбуккут даҕаны иһин, сорох үлэһиттэргит Анал байыаннай эпэрээссийэҕэ барбыттара. Кинилэр дьиэ кэргэттэригэр туох көмө оҥоһулларый?
— Кырдьык, биһиги тэрилтэбитигэр бронь баар, ол эрээри 7 киһибит СВО-ҕа барбыттара. Хомойуох иһин, кинилэртэн Обоев Иван Николаевич, Саввинов Дмитрий Владимирович, Винокуров Геннадий Николаевич сэрии хонуутугар охтубуттара. СВО кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр мэлдьи күүс-көмө буолабыт, туох эмэ наада диэтилэр даҕаны үлэһиттэрбит баран көмөлөһөллөр. Инженер-программист Родион Александров Анал байыаннай эпэрээссийэттэн хантараагын болдьоҕо бүтэн үлэтигэр төннүбүтэ. Улууска бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин уопсастыбаннай түмсүүтүн салайар. ОДьКХ кэлэктиибэ улуустааҕы СВО фондатыгар кылаатын тиһигин быспакка киллэрэ олорор.
— Алексей Степанович, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтал. Эһиги эппиэттээх үлэҕитигэр ситиһиилэри, дьолу-соргуну уонна этэҥҥэ буолууну баҕарабыт.
Геннадий АНТОНОВ.