Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэринэн, улууска дьон-сэргэ нус-бааччы олоҕун хааччыйар суһал сулууспалар үлэһиттэрин тустарынан таһаарабыт.
Кылгас визитка: М.Д.Степанов 1998 с. Чаппандаҕа төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Владивостокка морской пехотаҕа сулууспалаабыта. 2019 с. Дьокуускайдааҕы юридическай колледжы бүтэриэҕиттэн дойдутугар кэлэн, полицияҕа участковайынан үлэлиир. Кэргэннээх, 2 оҕолоох. Саха киһитин сиэринэн бултуурун, балыктыырын, айылҕаҕа сылдьарын сөбүлүүр. Оскуолаҕа, колледжка үөрэнэр кэмигэр мас тардыһыытынан дьарыктаммыта, оҕолорго улуустааҕы уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэр кыайыылаахтара, улахан дьоҥҥо өрөспүүбүлүкэҕэ 3-с миэстэ буолбута. Ситиһиилээх үлэтин иһин РФ Федеральнай накаастабылы толорор сулууспатын (УФСИН) Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Билсэн кэбиһиҥ: РФ ИДьМ Ньурба оройуонунааҕы отделын боломуочуйалаах участковайа, полиция ыстаарсай лейтенана Максим Денисович Степанов. Кини эппиэттээх учаастага олус киэҥ: Сүлэ, Күндээдэ, Ньурбачаан уонна Дьиикимдэ нэһилиэктэрэ киирэллэр.
— Максим Денисович, эн бу идэҕэр хайдах кэлбиккиний?
— Ньурба 2 №-дээх орто оскуолатыгар 9-с кылааска үөрэниэхпиттэн пилот идэтигэр баҕарарым. Летнайга үөрэххэ туттарсан көрбүтүм, онтон полицияҕа киирэрим ордук эбит диэн, Дьокуускайга юридическай колледжка киирбитим. Эһиилигэр аармыйаҕа ыҥырыллан, Владивостокка муора сатыы сэриилэригэр сулууспалаабытым. Сулууспам кэнниттэн кэлэн үөрэхпин салҕаабытым. 2019 с. үөрэхпин бүтэрэн, бастаан Дьокуускайга полицияҕа үлэлии киирэргэ былааннаммытым. Онтон Ньурба отдела сылын аайы бастыыр, өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ полиция отдела буоларын истэн, тоҕо мин дойдубар үлэлиэ суохтаахпыный дии санаабытым.
Ньурба отделын начаалынньыгын каадыры кытта үлэҕэ солбуйааччытынан оччолорго А.А.Герасимов үлэлиирэ. Юрист идэлээҕим иһин, миигин сонно 3 №-дээх «Амакинка» административнай учаастакка участковайынан анаабыттара. Манна Амакинка микро-оройуонун үөһэ өттө эрэ буолбакка, аллараа өттө эмиэ киирэр. 3 ый стажировкаламмытым. Онтон сыл кэриҥэ Ньурба куоракка 2 №-дээх «Киин» административнай учаастакка, 8 ый кэриҥэ Маалыкай куустатыгар участковайдаабытым.
Билигин 8 №-дээх административнай учаастакка үлэлээбитим 3-с сыла. Манна Күндээдэ, Сүлэ, Дьиикимдэ, Ньурбачаан нэһилиэктэрэ киирэллэр.
— Эн учаастагыҥ киэҥ эбит, инньэ 4 нэһилиэги хабар. Хайдах барытыгар тиийинэн сылдьаҕын?
— Миэхэ бирикээс быһыытынан үлэлиир хонтуорам Ньурба куоракка баар, эппиэтинэстээх учаастагым ортотугар. Онон Ньурбаттан ханна баҕарар тиийэрбэр чугас. Мин үлэбэр, бастатан туран, олохтоох дьаһалталар улахан көмөлөөхтөр. Бу кылгас кэм иһигэр 4 нэһилиэк дьонун хас биирдиилэрин хайдах билиэхпиний, суох буоллаҕа. Мунаарар эбэтэр билбэт түгэннэрбэр нэһилиэк баһылыгар, солбуйааччытыгар эбэтэр исписэлиискэ тахсан ыйыталаһабын. Оччоҕо мин хамсаныыларым эрэллээх буолаллар, сыыһа-халты хамсаныы тахсыбат. Холобура, иччитэх дьиэҕэ эҥин тиийэн хаалбаппын. Нэһилиэктэргэ информация биэрэр дьонноохпун, аны ханнык баҕарар нэһилиэккэ саастаах дьон элбэҕи билэр-истэр, кинилэр эмиэ улахан көмөнү оҥороллор.
Участковай саамай сүрүн хаачыстыбата – хас биирдии киһиэхэ сыһыанын табыы. Этэргэ дылы, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас буолаҕын, ону сатаатаххына үлэҥ чэпчиир. Биһиги идэбит физическэй ноҕуруускалары тулуйары уонна эт-хаан өттүнэн бэлэмнээх буолууну эрэ ирдиир буолбатах, дьону сатаан истэри уонна өйдүүрү, араас түгэннэргэ көмөҕө кэлэргэ бэлэм буолууну эрэйэр.
— Киэҥ учаастакка үлэлиир элбэх киһилээх Ньурба куорат участковайыттан, бука, атын уонна интэриэһинэй буоллаҕа?
— Оннук. Үлэм көрөр-истэр нэһилиэктэрим чэрчилэринэн эрэ муҥурдаммат, нэһилиэктэр административнай территориялара олус киэҥ. Чуолаан Ньурбачаан уонна Күндээдэ нэһилиэктэрэ. Буруй оҥоруута, араас быһылаан үксэ дьон хараҕын тэйиччи сирдэргэ, тыаҕа эҥин тахсар. Бэйэм даҕаны айылҕаҕа сылдьарбын сөбүлүүбүн, онон ханна эрэ айаннаан тиийэн быһыыны-майгыны билсэрим, үлэлиирим ордук интэриэһинэй.
— Өйгөр хатаммыт ханнык эмэ быһылаан туһунан быктарыаҥ дуо?
— Билигин үлэлиир учаастакпар этэҥҥэ, улахан быһылаан тахса илик, тьпу-тьпу. Эрдэ үлэлээн ааспыт учаастакпар манныкка майгынныыр түгэн баара. 3 киһи тыаҕа бултуу тахсан кыыһырсан баран, биир киһи табаарыһын саанан ытан өлөрбүтэ. Бэйэ-бэйэлэрин харыстаһан ким буруйдааҕын кистэһэллэр этэ: ыппатах киһи «мин ыппытым» диир, ыппыт киһи «мин ыппатаҕым» диир. Оннук бутуйа сатаабыттара даҕаны, дьыала арыллан буруйдаах быһаарыллан сууттаммыта.
— Эн көннөрү үлэҥ күнэ хайдах быһыылаах буоларый?
— Участковайдар бары сарсыарда аайы отделга мустабыт. Бастаан инструктаж буолар, онтон биһиэхэ туһааннаах сорудахтары тиэрдэллэр. Сарсыардааҥҥы сводканы — улууска ханнык буруй, административнай кэһии буолбуттарын туһунан иһитиннэриини ырытыһабыт. Мин учаастакпар оннук иһитиннэрии киирбит, маннык түгэн буолбут эбит диэн. Оннук аадырыска бара сылдьыахтаахпын, учуокка ылыахтаахпын, оннук киһилиин кэпсэтиэхтээхпин диэн, бэйэҕэр сыал туруорунаҕын, итиэннэ начаалынньык сорудах биэрэр. Ол кэнниттэн учаастакка баран үлэлиибин. Участковай үлэтин күнэ балачча араастаах — сорук элбэх, буруйу оҥоруу хаһан баҕарар тахсар.
— Нэһилиэнньэни кытта үлэҕит туһунан кэпсээ эрэ.
— Участковай үлэтэ дьон кыһалҕатын быһаарыы буолар. Кыһалҕалаах дьон сайабылыанньаларын, үҥсүүлэрин көрөҕүн, ол иһигэр дьиэ кэргэн иирсээнин быһаарсаҕын. Онно учаастакпын кэрийэн, үлэбин саҕалаатаҕым ол дии. Миэстэтигэр быһыытыттан-майгытыттан көрөн үлэлиигин. Үлэҕэ бириэмэни аттарынан, сөпкө былааннаннаххына үчүгэй буолар. Блокноттаахпын, бүгүн уонна сарсын тугу гынарбын онно барытын сурунан иһэбин.
Участковай үлэтэ көннөрү уулуссаларга патруллуурдааҕар уонна ыҥырыктарга тиийэрдээҕэр быдан элбэх уонна уустук үлэлээх. Үлэ биир суолталаах хайысхатынан буруй оҥоһуллуутун сэрэтии буолар. Сулууспам эбээһинэһинэн эппиэтинэстээх учаастагым нэһилиэктэрин олохтоохторун кытта элбэхтэ көрсөбүн, кинилэр кыһалҕаларын уонна баҕа санааларын истэбин. Дьон куттала суох буоларын хааччыйар уонна сокуоннаһы, уопсастыбаннай бэрээдэги кэһиини сэрэтэр инниттэн, профилактическай бэсиэдэлэр ыытыллаллар. Аҕам саастаах дьону уонна оҕолору кытта түөкүннээһин туһунан кэпсэтэн сэрэхтээх буолалларыгар, түөкүттэр албыннарыгар киирэн биэрбэттэригэр сэрэтэбин. Оҕолорго буруйу оҥоруу содулларын туһунан кэпсиибин. Ханнык баҕарар киһи участковайга кэлэн кыһалҕатын кэпсиэн, үллэстиэн сөп.
Отделга элбэх сулууспа баар: силиэдэбэтэллэр, дознавателлэр, ППС-тар, дьуһуурунай чаас, холуобунай ирдэбил, ГАИ. Итинтэн барытыттан участковай саамай элбэх боломуочуйалаах. Холобура, наада түгэнигэр биир эмэ күн ГАИ даҕаны буолан, суолга да үлэлээн кэлиэхпин сөп.
— Билигин буруй оҥоруу хартыыната хайдаҕый?
— РФ ИДьМ Ньурба оройуонунааҕы отделыгар нэдиэлэ аайы уонунан сайабылыанньа уонна иһитиннэрии киирэр. Ардыгар дьон дьуһуурунай чааска 02 эрийэн буолбакка, участковайга биллэрэллэр. Полиция отделыгар киирбит сигнал сороҕо биһиги быһаарар дьыалабыт буолбатах, холобура, тэйиччиттэн түөкүннээһин туһунан дьыалаларынан холуобунай ирдэбил үлэһиттэрэ дьарыктаналлар. Үксүн административнай буруйдар, күлүгээнистибэ, уопсастыбаннай бэрээдэги кэһии туһунан иһитиннэриилэр, сайабылыанньалар элбэх буолаллар. Бу – биһиги эбээһинэстээх үлэбит, буруйдаахтары тутабыт, боротокуол толоробут.
— Ханнык түгэннэргэ участковайы ыҥырар нааданый?
— Өскөтүн эһиги ханнык эмэ уорбаланыылаах дьайыы эбэтэр буруйу оҥоруу туһунан биллэххитинэ, тута полицияҕа биллэриҥ. Кэмигэр биллэрдэххитинэ эрэ дьоҥҥо куттал суоһуурун туоратыахха сөп. Холобура, таһынааҕы дьон буруй оҥоруутун туһунан, чуолаан кырбанар киһи ыарытыйан хаһыытыырын, көмө көрдүүрүн истибэтэх-көрбөтөх курдук тутуннахха, бу ыар буруйга – киһи ыардык эчэйиитигэр эбэтэр өлүүтүгэр даҕаны тиэрдиэн сөп.
Эһиги уопсастыбаннай бэрээдэк кэһиллиитин – күлүгээннээһин, охсуһуу, дьиэ таһыгар, тиэргэҥҥэ дьон арыгылыы олорорун көрдөххүтүнэ уо.д.а. түбэлтэлэргэ полицияҕа 02 эрийэн биллэрэ охсоргут ордук. Биһиги кэлэн быһаарсыахпыт, буруй оҥоһуллуутун тохтотуохпут уонна буруйдаахтары миэрэҕэ тардыахпыт. Биһиги үлэбит, бастатан туран, буруй оҥоһуллан эрдэҕинэ эбэтэр ити ыар содулга тиэрдэ илигинэ, буруйу бохсуу буолар. Кэмигэр миэрэ ылбатахха, дьарыйбатахха, буруйдаахтар өссө улахан буруйу оҥоруохтарын сөп.
— Участковай үлэтэ киһиттэн ханнык хаачыстыбалары эрэйэрий?
— Хас биирдии киһи бэйэтин үлэтигэр үтүө суобастаахтык сыһыаннаһыахтаах дии саныыбын. Участковай соруга – көннөрү буруй оҥорооччулары накаастааһын эрэ буолбатах, сүрүнэ — буруй тахсыбатыгар туох кыалларын барытын оҥоруохтаах. Участковай дьоҥҥо болҕомтолоохтук сыһыаны өрө тутуохтаах, итиэннэ ханнык даҕаны түгэҥҥэ бэйэ эмоциятын кыана туттар буолуохтаах. Ити полиция үлэһиттэригэр барыларыгар сыһыаннаах. Хаһан баҕарар полиция үлэтэ олус эппиэтинэстээх уонна ардыгар кутталлаах даҕаны. Хаһан баҕарар туох эмэ быһылаан таҕыстаҕына ыҥыран ылыахтарын сөп, онон иллэҥ кэммит аҕыйах буолар.
Биһиги дьон-сэргэ олоҕо нус-бааччы уонна холку-эйэлээх буоларын хааччыйабыт, онон бэйэм үлэбинэн астынабын.
Геннадий АНТОНОВ