Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ үгүс сылларга харыстаан илдьэ кэлбит, саһарбыт, сорох суруга көстүбэт да буолан эрэр, сэрииттэн кэлбит сурук баар.
Бу суругу биһиги аҕабыт Бушков Софрон Иванович ыам ыйын 1 күнүгэр 1942 сыллаахха суруйбут. Буорах сыттаах бу суругу, Москва көмүскэлигэр, кырыктаах кыргыһыы хонуутуттан ыыппыт.
Бушков С.И. бастакы хомуурга түбэһэн, балаҕан ыйын 1 күнүгэр Ньурбаттан элбэх буолан, сэриигэ барбыттар. Ыйтан эрэ ордук үөрэнээт, 87 саха уолаттара 33-с армия 110-с ст. дивизиятын састаабыгар киирэллэр. Смоленскай туһаайыытынан, Ржев-Вязьма плацдармын босхолуур кимэн киириигэ түбэһэн, олунньу 14 күнүгэр сэриигэ бастакы сүрэхтэниилэрэ буолар. Олус кылгас кэмҥэ, кулун тутар ый бүтүүтэ, саха хорсун, бэргэн, сатабыллаах буойуннарын тустарынан дивизия, аармыйа хаһыаттарыгар суруйан бараллар.
Бу суруйуубар Д.Д. Петров «Фронтовая печать о воинах из Якутии» диэн кинигэтин туһанным. 110-с ст. дивизия докумуоннарыгар, политдонесениеларга , хаһыат ыстатыйаларыгар олоҕуран оччотооҕу кэми, сурук ис хоһоонун көрөн, төһө билэрбинэн, быһааран суруйарга холонуом.
Сурук саҕаланыыта:
«Улахан убаастаах дьонум — Настаа, Софроновтар, ийэм, уолаттар! Тутуҥ дорообото!
Суруйдум ыам ыйын 1 күнүгэр, фашистары кытта охсуһар хонууга сылдьан. Урут күн ахсын суруйар этим. Онно суруйарым бэйэм туспунан уонна кыайыылаах охсуһуулар тустарынан. Сэрии ортотугар да сырыттарбын доруобуйам олус. Элбэх хайҕалы ыллым. Бастакытынан — харса суох охсуһан 3 дэриэбинэни ылбыппыт иһин Москваттан кэлбитэ сыаналаах подарок — аһылык». Бу олунньу 24 күнүгэр Ивищи, олунньу 25 күнүгэр Беспутино Рожново диэн дэриэбинэлэри босхолообуттар. Ивищи дэриэбинэҕэ 80 ньиэмэһи өһөрөн, элбэх билиэннэйдэри, сэрии сэбин ылбыттар. Сахалар хорсун сэрииһиттэрин көрдөрбүттэр. Москваттан бэлэх диэн — Комсомол Киин Комитета ыытар эбит — хорсуннук сэриилэһэ сылдьар комсомолецтарга. Наҕараада биир көрүҥэ. 1941-42 с.с. үгүс мэтээллэр, уордьаннар оҥоһулла илик кэмнэрэ этэ.
«Иккиһинэн — 5 буолан разведкаҕа сылдьан немецтэри кытта хорсуннук охсуһан, этэҥҥэ кэлбиппит иһин эмиэ подарок кэлбитэ». Ити разведкаҕа сылдьан «тылы» ылыахтаах эбиттэр, 5 ньиэмэһи көрсөллөр. «Бушков ыттын, аны барыларын өлөрөн кэбиһиэхпит» — диэбиттэр. Үстэ ытан үс ньиэмэһи өлөрөн, иккилэрин атахха бааһырдан билиэн ылбыттар.
«Үсүһүнэн — харабылга туран 30 ньиэмэһи кытта охсуһуубун хаһыакка таһаарбыттара, полк альбомугар уруһуйдаан сыһыарбыттара. Онно 20 ньиэмэһи өлөрбүтүм, хаһыатын ыыппытым. Ити охсуһуулар кырыктарын суруйарым табыллыбат. Тиийдэхпинэ кэпсиэҕим. Бүтүн дивизияҕа, полкаҕа «Биһиги геройбут» диэн эттилэр». Кэлин бэйэтэ кэпсээбитинэн, бу Матронино диэн дэриэбинэ таһыгар буолбут. Ити хорсун быһыытын туһунан «За Родину» 110-с ст. дивизия хаһыатыгар «Софрон Бушков» диэн ыстатыйаны политрук П. Бычков суруйбут. 33-с армия «За правое дело» хаһыакка «И один в поле воин» корреспондент А. Радуга суруйуута тахсыбыт. Саха сиригэр «Социалистическая Якутия» хаһыакка суруйаннар Саха сирэ барыта билэр. Эмиэ Москваттан подарок кэлбит уонна сэттэ күннээх сынньалаҥ биэрбиттэр.
«Ол аанньа утуйбакка, сынньаммакка сылдьар киһиэхэ саамай үрдүк наҕараада этэ», — диирэ.
«Полк альбомугар уруһуйдаан сыһыарбыттара» диэбит. Бу маннык альбому кинилэр полкалара маҥнайгынан оҥорон атын чаастарга холобур буолбуттарын туһунан суруйбуттара баар. «Оһуобай бирикээһинэн политрук солбуйааччыта оҥорбуттара, оччоҕо саха элбэх этэ. Онтубар билигин да үлэлиибин. Ыйга 187 солк 50 харчы ылабын. Эһиэхэ 500 мөһөөгү ыыппытым». Сахалыы тылынан «Боевой листок» редактора С. Бушков балтараа ыйга 18 нүөмэри таһаарда диэн суруйбуттара баар. Ити сэрии кэмигэр араас омуктар бэйэлэрин тылларынан хаһыат таһаараллара көҥүллэнэр эбит. Ол үгүс омук дьоно нууччалыы билбэттэриттэн буолуохтаах.
«Күн аайы кыргыһыы, сэрии буолан баран ороскуота суох буолбат. Сүтүк баар буола турар. Мин хаһан сүтэрим биллибэт. Харса суох киһи өлөн быстыбат эбит. Ол эрээри буулдьа ханан кэлэн таба сүүрэрэ биллибэт. Күн таҕыстаҕына үөрүллэр. Түүн утуйуллубат, сынньалаҥ — күнүс». Түүн утуйуллубат диэни наһаа дьиктиргии ааҕар этим. Хайдах түүн сэриилэһиэххэ сөбүй диэн.
Мин аҕам сэриилэспит сирин көрбүтүм, «Матронино» диэн указатель баарын эмиэ. Олох аһаҕас, онон-манан бөлкөй ойуурдаах, сыһыы курдук киэҥ сирдэр. Маннык аһаҕас сиргэ атаакаҕа киирэн элбэх киһини сүтэрэллэрэ. Ньиэмэстэр Москва анныгар түүн улахан бөлөхтөрүнэн саба түһэр тактиканы тутта сылдьыбыттар. Ол иһин «түүн сэрии» эбит. «Сыгынньахтанары умнуллубута өр буолла. Мэлдьи бэлэм сылдьаҕын». Босхолообут да дэриэбинэлэригэр дьиэҕэ утуйар, сынньанар кыахтара суоҕа. Дьиэ барыта умайбыт, урусхалламмыт буолара. Ол ньиэмэстэр эрэ оҥоһуулара буолбатах этэ. Москваҕа ааһар суолга баар дэриэбинэлэри суох оҥорор туһунан командование бирикээһэ баара, ньиэмэстэргэ чөл дьиэни хаалларбат туһугар. Ордук кыһыҥҥы кэмҥэ.
«Эһиэхэ суруйдум элбэхтик. Сэрии олоҕун барытын кэпсэммэт. Киһи өллөҕүнэ булгуччу биллэрэллэр. Биллэрии тиийэ илигинэ миигин бэриэт өлөрөн кэбиһээйэҕит. Өскө өллөхпүнэ кэриэспин этэбин, ытаһан буккулла олороойоҕут. Уолбут Ийэ сирин уонна Сталин иһин сэриилэһэ сылдьан өлбүтэ диэн кэпсэл гынаарыҥ. Сэрии балаҕан ыйыгар бүтүө. Кыайыы биһиэнэ буолуо! Күн ахсын саныыбын оҕобун, дьоннорбун барытын. Хаһан тиийэн көрөттүүрүм биллибэт. Холкуоска үлэлээн, элбэх үүнүүнү ылыҥ! Доруобайдык, культурнайдык олоруҥ, сотору сынньалаҥҥа барыахпыт. Бүттүм, барыгытын сыллыыбын!»
33-с армия 110-с ст. дивизиятыгар сахалар снайперскай хамсааһыны төрүттээбиттэрэ. Бу армия дьылҕата трагическай этэ. 1942 с. Ржев куораты босхолуур соруктаах кимэн киириигэ 12 тыһыынча байыастаах аармыйа арҕааҥҥы бөлөҕө төгүрүктээһиҥҥэ түбэспитэ. Командарм М.Г. Ефремов билиэн түбэһимээри ытыммыта. Тыһыынчаны кыайбат киһи эрэ төгүрүктээһини төлө көтөн тахсыбыта. Сахалар аармыйа илиҥҥи бөлөҕөр сылдьыбыт буоланнар ордон хаалбыттар. Аармыйа эстибитэ уонна өр сылларга хотторуу түгэнэ буолан кистэлгэ сылдьыбыта. Баҕар ол иһин аҕабыт сэрии туһунан кэпсиирин сөбүлээбэтэ буолуо, ол туһунан биирдэ да ахтыбатаҕа.
Ити кэмҥэ 110-с ст. дивизияҕа снайперскай хамсааһын саҕаламмыт. Кулун тутар 25 күнүгэр партийнай актыып муннньаҕар дивизия командира Н.А. Беззубов дакылаатын дьүүллэһиигэ коммунистар саха ытааччылара Бушков, Нилов ситиһиилэригэр сигэнэн снайперскай хамсааһыны тэнитэргэ эппиттэр.
Бу докумуон этэринэн сахалар снайперскай хамсааһыны төрүттээччилэринэн буолбуттар.
Биһиги аҕабыт сэрииттэн ыам ыйын 9 күнүгэр 1942 сыллаахха ыараханнык бааһыран туораабыт. Кинини кытта биир полкаҕа сэриилэспит доҕотторо, саха снайпердара, сэрии хонуутугар хаалбыттара. Степан Ковров, Дмитрий Гуляев, Алексей Миронов, Егор Нилов. Кинилэр ааттара умнуллуо суохтаах!
Бушкова Р.С.,
РФ үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара