Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт 1941 – 45 сс., уоттаах сэрии биһиги норуоппутугар аата-ахса биллибэт эрэйи-муӊу, кутурҕаны аҕалбыта. Ол онтон алдьархайдаах сэрии содула оспот баас буолан үгүс сыллары нөӊүөлээн тиийэн кэллэ.
Ол курдук Саха сирин килбиэннээх буойуннара сэрии саҕаланыаҕыттан ыла Ийэ дойдубут атын бырааттыы омуктарын кытта сарын-сарыннарыттан өйөнсөн сэриилэспиттэрэ, Берлиӊӊэ диэри тиийбиттэрэ, рейхстаг урусхалламмыт эркиннэригэр: «Биһиги эмиэ сырыттыбыт:Саха сириттэн…» диэн бэлиэ суруктары хаалларбыттара, Япония милитаристарын үлтүрүтүспүттэрэ, сэрии ыарын бүтуннүүтүн санныларынан сүгэн туораабыттара, көһүтүүлээх Кыайыыны аҕалсыбыттара.
Биһиги Ньурба улууһун саамай кытыы сытар Хорулабыт нэһилиэгиттэн 138 саамай кыанар — хотунар, күүстэрин — уохтарын ортотугар сылдьар эдэркээн уолаттарбыт, эр дьоннорбут уоттаах сэриигэ ыҥырыы сурук туппуттара. Олортон 58 киһибит 1418 хонук устата барбыт уоттаах сэрии толоонугар ийэ дойдуларын көмүскэлигэр сырдык тыыннарын толук уурбуттара.
Улуу Кыайыы үөрүүлээх күнүн кэнниттэн утуу – субуу уоттаах сэрииттэн тыыннаах ордубут буойуттарбыт дойдуларыгар кэлитэлээн барбыттара. Кинилэр утаппыттыы үлэ үөһүгэр төбөлөрүн оройунан түспүттэрэ. Билигин сэрэйиэххэ эрэ сөп буолуо, уот будулҕан быыһыгар чуумпуран нуктуу түһэр кылгас түүллэригэр дойдуларын сылаас тыына төһөлөөх ахтылҕанынан биллэн ааһара буолуой?!…
Оттон сорох дьоммут милитаристкай Японияны кытта сэрии кыттыылаахтара 1946 сыллаахха эргиллибиттэрэ.
1945 сыл олунньутугар Ялтаҕа фашизмы утары дойдулар лиидэрдэрдэрэ И.В. Сталин (ССРС), Франклин Делано Рузвельт (АХШ) уонна Уинстон Черчилль (Англия) көрсүбүттэрэ. Онно кинилэр Германия капитуляциятын кэнниттэн 2-3 ый буолан баран Японияны кытары сэриилэһэргэ сөбүлэӊ түһэрсибиттэрэ. Ол сөбүлэӊ быһыытынан Сэбиэскэй Сойууска Сахалин соҕуруу өттө уонна Курил арыылара төннүөхтээхтэрэ.
Онон, Германия капитуляциятын кэнниттэн лоп курдук үс ый буолан баран (атырдьах ыйын 8 күнүгэр) Японияны кытта сэрии саҕаламмыта. Атырдьах ыйын 6 күнүгэр АХШ Хиросимаҕа атомнай буомбаны бырахпыта. Түөрт хонон баран (атырдьах ыйын 9 күнүгэр) атомнай буомба аны Нагасаки куораты урусхаллаабыта. Японияны кытта сэрии итинник быһыыга-майгыга саҕаламмыта.
Атырдьах ыйын 9 күнэ үүнэр түүнүгэр Кыһыл аармыйа чаастара Маньчжурия сиригэр-уотугар кимэн киирбиттэрэ. Сөмөлүөттэр Чаньчунь уонна Харбин куораттарга баар байыаннай эбийиэктэри буомбалаабыттара. Ити кэнниттэн Харбин, Гирин, Шэньян, Чанчунь, Хайлар туһаайыыларынан тимир суол ыстаансыйалара, аэродромнар, араас суолларынан айаннаан иһэр Япония аармыйатын холуонналара быыстала суох буомбалааһыҥҥа түбэспиттэрэ.
Инньэ гынан сэрии бастакы күннэриттэн Маньчжурияҕа баар Япония байыаннай чаастарын бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэрэ быһыллыбыта. Чуумпу акыйаан флота Япония муора кытылынааҕы бөҕөргөтүнүүлэригэр кимэн киирбитэ.
Забайкалье фрона Кытай сиригэр-уотугар Монголия уонна Забайкалье өттүттэн кимэн киирбитэ. Байыастар Синьзинь, Фэнтянь куораттары сэриилээн ылбыттара. Ити курдук 1-кы уонна 2-с Уһук Илин боруоннара Муданьцзянь, Цзилинь, Харбин, Хэйхэ, Фуцзинь туһаайыыларынан кимэн киирбиттэрэ.
Атырдьах ыйын 14 күнүгэр импэрээтэр Хирохито Япония капитуляциялыырын туһунан биллэрбитэ. Генерал Ямада Отодзо атырдьах ыйын 16 күнүгэр Квантунскай аармыйа бэринэригэр, утарылаһыыны тохтоторугар бирикээстээбитэ. Ол гынан баран сорох дивизиялар бэринэртэн аккаастаммыттара, онон сэрии өссө хас да күн устата салҕанан барбыта.
Япония чаастарын ыстааптара бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээһэ суохтарыттан капитуляция туһунан иһитиннэрии 5-6 хонугунан хойутаан тиийбитэ. Онтон сорохтор ити иһитиннэриини истэн да баран сэриилэһэллэрин тохтоппотохторо. Квантунскай аармыйа үгүс чаастара атырдьах ыйын 19 күнүттэн ыла маассабайдык билиэн бэринэн барбыттара. Сорох сирдэргэ Япония саллааттара балаҕан ыйын 5 күнүгэр диэри сэриилэһэ сыппыттара.
Ол гынан баран сэрии дьылҕата 12 хонук иһигэр быһаарыллыбыта диэххэ сөп. Элбэх киһи өлүүлээх-сүтүүлээх улахан кыргыһыылар атырдьах ыйын 20 күнүгэр диэри ыытыллыбыттара. Ити кыргыһыыларга Квантунскай аармыйа 84 тыһыынча саллаата уонна эписиэрэ өлөн туораабыта, 600 000 киһи билиэн бэриммитэ. Оттон Кыһыл аармыйа 12 тыһыынча киһи сүтүктэммитэ. Ити кыргыһыыларга хорсуннук сэриилэспиттэрин иһин 308 000 саллаат уонна эписиэр уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара. 87 киһи Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатын сүкпүтэ.
Онон ССРС Ялтатааҕы сөбүлэһии бары пуунун чиэстээхтик толорбута. Ол сөбүлэһии быһыытынан ССРС Сахалин соҕуруу өттүн уонна Курил арыыларын төннөрбүтэ.
Японияны кытта сэриигэ кыттыбыт саллааттар ахталларынан Гоби кумах куйаарынан, Хинган хайатын туораан Кытай куораттарынан барыта 1200 км сири ыарахан таһаҕастаах, 40-50 кыраадыс өҥүрүк куйааска 21 хонук устата айаннаан Япония Квантунскай армиятын үлтүрүппүттэрэ. Уу суоҕа олус эрэйдээбитэ. 2-лии хонукка хааппыла да ууну испэккэ айанныыллара. Бу походу “Суворовскай марш” диэн ааттаабыттара.
Бу кылгас да буоллар олус суостаах, үгүс сүтүктээх кыргыһыыга биһиги нэһилиэктэн Ниолаев Дмитрий Романович, Степанов Иван Никитич, Филиппов Егор Николаевич, Николаев Степан Алексеевич, Герасимов Иван Иван Романович, Семенов Василий Семенович, Кириллин Алексей Кириллович, Павлов Алексей Андреевич, Иванов Прокопий Михайлович, Матьев Егор Герасимович, Тобонов Афанасий Ильич, Филиппов Михаил Семенович, Николаев Николай Николаевич, Васильев Павел Михайлович чиэстээхтик дойдуларын көмүскэлигэр сэриилэспиттэрэ.
Олортон мин 1944 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр уоттаах сэриигэ ыӊырыллан баран 1946 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр демоблизацияланан эйэлээх олоҕу тутуспут, милитаристкай Японияны утары сэрии кыттыылааҕа, биир дойдулаахпыт Николаев Николай Николаевич туһунан кылгастык кэпсиэхпин баҕарабын. Ньукулай, биир дойдулаахтарыгар биллэринэн Күбүр Ньукулай 1920 сыллаахха Чуукаар Андайбытыгар кыаммат дьиэ кэргэӊӊэ күн сирин көрбүт. Бииргэ төрөөбүттэр үһүөлэр эбит. Кыаммат – хотуммат буолан үс аӊыы иитиллибиттэр. Улахан уол Бүлүүгэ, кыыс Ньурбаҕа иитиллэн киһи – хара буолбуттар. Ньукулай икки хараҕа суох ийэтигэр, Даарыйаҕа хаалбыт. Уол оҕо сааһа тулаайах аӊаардаах, бэрт эрэйдээхтик ааспыта. Ньукулай уон аҕыс сааһын туолуутугар ийэтэ өлөр. Суос соҕотоҕун ийэтин ийэ буоругар кистиир.
Ньукулай ийэтэ суох буолтун кэннэ Андайбыттан Хорулаҕа тахсан, «Кыһыл Кустук» колхозка чилиэнинэн киирэн үлэһит үтүөтэ буолар. Ол курдук үлэлии – хамсыы сырыттаҕына уоттаах сэрии саҕаланар. Кинилэр колхуостарыттан барыта 49 киһи ыӊырык тутар. Сэрии хайа саҕаланыаҕыттан «Бары күүһү фроӊӊа!» диэн лозунунан салайтаран бар дьон эт — үүт былаанын болдьоҕун иннинэ толорууга дьаныардаах үлэҕэ туруммуттара. Ол ыар сылларга эдэр киһиэхэ, Ньукулайга эмиэ күннэтэ дьүккүөрдээх үлэ саҕаламмыта.
Ньукулай уол тыылга кыайыыны уһанса сырыттаҕына 1944 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр милитаристкай Японияны кытта сэриигэ ыӊырыллан барар. Николай ПП 10916 –С байыаннай чааһыгар рядовойунан, 64 –с управления састаабыгар киирэр байыаннай комендаан хааччыйар станциятыгар рядовой стрелогунан сулууспалаабыта. Манчжурияны босхолуур сэриигэ кыттыбыта. Ньукулай сэрии туһунан кэлин төһө да кэмчитик кэпсээтэр, хорсуннук сэриилэспитин бойобуой наҕараадалара туоһулууллар. Кини «Аҕа дойду сэриитин 2 –с степэннээх» уордьан, элбэх бойобуой мэтээллэр киэргэтэллэрэ. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн «Кыһыл Кустук» холкуоһугар күүстээх үлэ үөһүгэр түспүтэ. Сэрииттэн эргиллибит дьомут эйэлээх олоҕу уһансан хотон, хонуу үлэтигэр икки хараӊаны ыпсараллара.
Ньукулай уол 1950 сыллаахха олоҕун аргыһын, Саввинова Анна Федотовнаны көрсөн, харах харахтарынан хайҕаһан, ыал буолбуттара. Аана үйэтигэр фермаҕа үтүө с3обастаахтык үлэлээбитэ. Ньукулайдаах Аана 7 оҕоломмуттарыттан биир кыыстара кыратыгар ыалдьан туораабыт Уйбаан, Дуунньа, Люба, Мария, Осип бары ыал – күүс буолан элбэх ыччаттаах, эбээ – эһээ дэтэр дьон буолтара. 1971 сыллаахха Аана бииргэ төрөөбүт балтын кэргэнэ өлбүтүгэр кыыстаах уолу ылан оҕолорун тэӊэ иитэн киһи – хара кэккэтигэр киллэрбиттэрэ. Билигин Зинаида Максимовна, Максим Максимович куорат сис ыаллара, Зина бухгалтер, Максим чааһынай тэрилтэлээх.
Ньукулай араас үлэҕэ дэгиттэр буолан Сата учаастакка ааҕыннаабыт даҕаны, 60 – 70 сылларга геологическай разведка үлэтэ далааһыннаахтык ыытыллар кэинэригэр хас да сайын геологтарга сирдьитинэн сылдьыбытын оҕолоро ахталлар. Хата кэһии бөҕө аҕалан үөрдэрэ диэн кэпсииллэр. Нууччалыы бэркэ кэпсэтэрэ үһү.
Ньукулай биир дьикти, сэдэх идэлээҕэ биллэр. Ити сэриигэ сылдьан үөрэнэн кэлбит курдук кэпсээбит. Оччотооҕу кэмӊэ улахан кистэл да буоллар, кини хаартынан сэрэбэйдээн дьон сүтүгүн ыйарын истиһэн, ыраахтан да, чугастан да кэлэллэрэ. Ньукулай сүтүктэрин чопчу ыйан биэрэрэ үһү. Онон элбэх киһи махталын ылбыт. Дэӊӊэ инники дьылҕаҕын кэпсээн хаарты түһэрэр үһү. Биир түгэни кэпсээбиттэрин өйдөөн хаалбыппын.Чугастааҕы нэһилиэктэн саӊардыы ыал буолан кийиит кэлбит дьахтарга: «Түөрт оҕолоноҕун, бу үс ыйдаах уол оҕонон хат олорор эбиккин, дьоллоох уол буолуоҕа, оҕоҕун үчүгэйдик көрөөр. Ийэӊ аахха кугас маӊаас ынах кыламаннаан турар, ол ынах оҕото сүөһүгүт төрдө бүолуоҕа», — диэбит. Ньукулай эппитэ барыта туолбута. Ол төрүү илик уолчаан билигин элбэх сиэн эһээтэ. Дьэ, оннук дьикти идэлээх, айылҕаттан бэриһиннэриилээх киһи эбит. Ньукулай олус көнө, судургу, сымнаҕас майгыта оҕолоругар, удьуоругар бэриллибитин дьон – сэргэ бэлиэтиир.
Олоҕун бүтэһик сылларыгар ыарахан ыарыыны кытта хорсуннук охсуспут. Кытаанах санаатынан уола Максим аармыйаттан кэлэрин кэтэспит. Ньукулай 1993 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр сирдээҕи олоҕун түмүктээбит.
Ньукулай Горнайга олорор кыыһа Любовь Николаевна уола 2022 сыллаахха Анал Байыаннай дьайыыга ыӊырыллан барбыт. 2024 сыллаахха улаханнык бааһыран кэлбитэ. Сэриигэ сырыттахпына түүлбэр эһэм киирэн өлөр өлүүттэн быыһаабыта диэн кэпсээбит.
Билигин үлэһит үтүөтэ, хорсун буойун, майгылаах мааныта Николай Николаевич Николаев олоҕун, удьуорун ыччаттара салгыллар, аатын ааттаталлар.
Ньурбатааҕы кииннэммит библиотечнай ситим И.С.Жараев аатынан 14-дээх библиотекатын библиотекара Лариса Андросова