Тыа хаһаайыстыбата хайа да кэмҥэ биир суолталаах, тыын хайысханан буолар, хас биирдиибитигэр хайа эрэ өрүтүнэн сыһыаннаах эйгэ. Уопсайынан дойду үрдүнэн сүөһү төбөтө кыччыы, кэтэх хаһаайыстыба сүөһүтүн эһэ, бородууксуйа сыаната үрдүү турар кэмигэр Ньурба оройуонугар тыа хаһаайыстыбатын эппиэттээх департаменын бу иннинэ Маалыкайга баһылыгынан үлэлээн кэлбит эдэр киһи Леонид Владимирович Ушканов илиитигэр туттарбыттара. Алтынньыга Леонид Ушканов үлэлээбитэ төгүрүк үс сылын туолар. Салгыы кинилиин кэпсэтиибин ааҕыҥ.
Оттооһун
-Быйыл төһө да угут дьыл буоллар хаһаайыстыбалар кыстыыр отторун булуннулар курдук?
От былааныгар Ньурба улууһугар Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн 29683 т окко былаана тиэрдиллэн турар. Күн бүгүн 26712 т оттонон уопсай былаантан 90 % тиийэн турабыт. Былырыыҥҥы сылы кытары тэҥнээн көрдөххө хаалыы баар. Биричиинэтэ биллэр, от хойут тэбэн биэрэн дьон-сэргэ хойутуу киирбитэ. Урут сопхуос саҕана кэлэн быалааччылар, билигин оннук буолбатах. Биһиэхэ оннук ньыма «Күндээдэ» агрофирмаҕа баар. Кини биригээдэ наймылаһар, онтон оттообут отторун ол биригээдэттэн дьэ, чахчы, быалааннар туталлар.
«Саха сүөһүтэ» тэрилтэ Хатыыга, Малдьаҕарга уонна Маалыкайга баар. Онно Малдьаҕарга уонна Маалыкайга биригээдэни кытта дуогабардаһан үлэлэтэ сылдьаллар, ол отторун эмиэ бүттэхтэринэ Дьокуускайтан кэлэн быалаан, ааҕан тутуохтаахтар. Онтон атыттар бэйэлэрэ дьаһаналлар.
Урут окко киириэх иннинэ улахан от мунньахтара буолааччылар. Билигин ол уоста быһыытыйда эрээри, нэһилиэк баһылыктара дьонун мунньан тэрийиэхтээх, уопсай былааны торумнуохтаах, туох боппуруос баарыгар көмөлөһүөхтээх диэн бэйэм тус санаалаахпын. Маалыкай баһылыгынан үлэлиир кэмнэрбэр оннук мунньахтары окко киириэх иннинэ хайаан ыытар этим.
Оттуур ходуһалар
-Быйыл угут дьыл буолан Хорула, Түмүк, Таркаайы нэһилиэктэригэр Дьөҥкүүдэ эргин оттуур ходуһалара ууга былдьанна.
Дьөҥкүүдэ Акана нэһилиэгэр баар биһиги уникальнай статустаах күөлбүт. 1994 сыллаахха бу статуһун ылбыта. Маннык сир хайдах буолуохтааҕа, ким көрүөхтээҕэ-истиэхтээҕэ барыта докумуонунан бигэргэтиллэн сытар. Күөл кытыытынан кэккэ ыйыллыбыт миэтэрэлээх сиргэ сири хаһар, хоруттарар, араас үлэни ыытар, ол иһигэр оттуур эмиэ көҥүллэммэт (анал көҥүл баар буоллаҕына үлэ барыан сөп).
Эбэбит уута билиҥҥи балаһыанньаттан салгыы өссө үрдээбэтин диэн санааттан Акана нэһилиэгин баһылыга Ефрем Михайлович Семенов быһыттана сытар эбэ кытыытыгар сифон диэн технологияны үлэлэтэн саҕалаата. Бу дьигинэн, уруккуттан баар технология. Ньурбатааҕы мелиорация управлениетын салайааччыта Алексей Борисовичтааҕы кытары кыттыһаннар сөргүтэн боруобалаатылар. Дьокуускай куоракка баар «Эгопласт» диэн тэрилтэҕэ сакаастаан пилотнай курдук оҥоттордулар. Муус ууллубутун кэннэ, күөх от тахсыан иннинэ Акана аннынан баар буор быһыкка түһэрбиттэрэ. Ол 30 см диаметрдаах турбанан уу сүүрэ сытар.
-30 см кыра буолбатах дуо?
Оҥорооһуна сыаналаах. 30 см диаметрдаах турбабыт билигин бэккэ түһэрэ сытар, бэйэлэрэ меткалардаахтар. Соторутааҕыта СӨ тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Артем Александрович кэлэ сырыттаҕына баран көрдөрбүппүт. Онно ол меткаларыттан уута 20-чэ см курдук түспүт этэ. Маннык ньыма үчүгэй эбит диэн миниистир сэргээн барбыта. Кинини кытта Республика мелиорациятын салайааччыта Дмитрий Махаров кэлэн үлэлээбитэ. Эһиилгиттэн бу технологияны өссө сайыннараммыт мелиорация филиаллара баар сирдэригэр маннык ньыманы туһанарга диэн санаалаахпыт.
-Маннык практика өссө ханна эрэ баар дуо? Акана бастакынан олоххо киллэрдэ дуу?
-Илин эҥэр баар, тутталлар. Үчүгэйин көрдөрөн турар. Маннык тэрил чэпчэки уонна мобильнай. Ханна баҕарар хамсата сылдьыахха сөп, сыаната 370 тыһ.солк. тахсыбыта. Салгыы диаметра 30 см буолбакка, 50 см былаанныыбыт. Үбүн-харчытын көрдөөһүнүн кэпсэтиитэ бара турар. Этэҥҥэ буоллаҕына, муус тоҥуон иннинэ бу күһүн оҥотторон, аҕалтаран түһэ сытар сифоҥҥа эбии туруорар курдук былаанныыбыт. Ону оҥордохпутуна тугу эрэ хамсанныбыт диэн сананыа этибит.
Элбэх киһи «буор быһыты тоҕо аһан кэбиспэккитий, тута сытаҕытый» диэн ыйытар. Мантан сири нүөлсүтүүгэ өр сылларга үлэлээбит баай уопуттаах исписэлиистэр бэйэлэрэ саллаллар. Билигин ити дамбаны аһан кэбистэхпитинэ, күөл уута барыта баран хаалыа, ону кыайан тохтоппоппут диэн куттаналлар. Иккиһинэн, Хаҥалас, Үөдэй нэһилиэктэрин оттуур ходуһалара, билигин кээһиллэн турар отторо барыта ууга барар кутталлаах. Барар канала ити икки нэһилиэгинэн ааһар. Онон быйыл сатамматаҕына, эһиил хайаан даҕаны ити сифону оҥоруохтаахпыт диэн сыал-сорук туруорунан олоробут. Элбэх киһи боростой курдук саныыр эрээри, уопуттаах дьон санаатын эмиэ истиэхпитин наада.
Билигин сүөһүлэрин эспит үгүс дьон оттуур ходуһаларын арендаҕа биэрэн оттотоллор, элбэх сирдээх нэһилиэктэргэ ходуһалара лаҥха буолан сытар. Бу сирдэрин төттөрү ылан баран дьиҥнээхтии сүөһү-ас тутар дьоҥҥо саҥаттан түҥэтэр кыаллыа дуо?
Сири, хамсаабат баайы-дуолу кытта үлэлиир тэрилтэ баар. Билиҥҥи туругунан кэтэххэ сылдьар сири ылар олус ыарахан. Билигин оттуур сир барыта кэриэтэ кэтэххэ сурулла сылдьар. 3 сыл устата сир кэмитиэтин үлэһитэ бу киһи сиригэр чахчы оттуу сылдьар диэн акт оҥоруохтаах. Онтон сүөһүтэ суох эбэтэр куоракка көһөн олорор дьон кимиэхэ эрэ эккэ, кыра харчыга түүлэһэн оттото сылдьар буоллаҕына – сири сөпкө туһана сылдьар диэн буолар.
Сүөһү ахсаана кыччыыр
-Кэнники сылларга, хомойуох иһин, сүөһүбүт ахсаана кыччыы турар. 2024 сыл түмүгэр биир сыл иһигэр 800 төбө сүөһү суох буолбута, ол иһигэр 300 тахса ыанар ынах. Кэнники сылларга буолбатах түбэлтэ. 2023 сылы түмүктүүрбүтүгэр 300 төбө суох буолбут. Биричиинэтэ биллэр – кэтэх хаһаайыстыбалаах дьон саастара ыраатан, көрөр кыахтара суох буолан эһэллэр.
-Манна туох быһаарыныы баар буолар?
Билигин дойду үрдүнэн кооперация ситимин сайыннарыы политиката бара турар. Дьон кыттыһан хаһаайыстыба тэринэр эрэ буоллаҕына сүөһүбүтүн тутан хаалар кыахтаахпыт. Чааһынайынан бардахпытына баһыйар үгүс өттө саастаах дьон. Биирдиилээн сүөһү ииттэр эдэр дьон баар эрээри, уопсай ахсааҥҥа отой кыра бырыһыан буолан тахсар. Быйыл нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан ыйыталаһан прогноз оҥорон көрбүппүт, биирдиилээн-иккилиилээн сүөһүлэрин эһээри сылдьар дьон син-биир баар.
-Төбө харчыта көмөлөспөт эбит дуо?
-Эн 100 тыһыынчаны даҕаны биэр. Эһэр киһи кэмэ кэллэҕинэ ханнык да балаһыанньаҕа эһэр, боростойдук толкуйдаан көрдөххө – кыаҕа тиийбэт буолар сүөһү көрөрүгэр. Элбэх дьон төбө харчытын ыланнар ыанар ынах физиологията бүттэ. Эмиийдэрэ маститтаан сиэннэ. Холобура, билигин төбө харчытын ылан баран, эһиилгиттэн үүт туттарабын диир буоллаҕына, ынахтара кып-кыра үүтү биэриэхтэрэ.
Сыллата уматык, уот сыанатыттан сылтаан бородууксуйабыт сыаната эмиэ үрдүү турар. Төһөнөн сылгы-сүөһү ахсаана аҕыйыыр – соччонон үүт ас бородууксуйатын сыаната үрдээн иһэр. Элбэх киһи этинэр, арыыбыт сыаната наһаа үрдүк, 1300 солк. диэн. Куорат диэки 1 кг арыы сыаната 1500 солк. тиийэн турар.
Үүт туттарыыта
-Бүгүҥҥү дааннайынан 2520 т үүнү соҕотуопкалаатыбыт. Быйылгы былааммыт 3801 туоннаҕа таҕыста, уопсай былаантан туолуута 66% тэҥнэһэр. Соторутааҕыта Дьокуускайга т/х министиэристибэтэ оройуону кытта эбии сөбүлэҥҥэ илии баттастыбыт. 3324 т былаантан 3801 т таһааттардыбыт. Оччотугар объеммут уонна бородууксуйабыт элбиэхтээх. Билигин 1 л үүккэ субсидия 65 солк. Сыллааҕы былаан онон ааҕыллан кэлэр.
Ыанар ынах ахсаана кыччыы турар буоллаҕына былаан элбиирэ хайдаҕый?
Ол оннугар үүт туттарар дьоммут ахсаана элбээтэ. Ааспыт кэккэ сылларга биир соҕотуопкалыыр тэрилтэ баар этэ. Бастаан «Байар», онтон «Влада» буола сылдьыбыта. 2023 сылтан 4 үүтү соҕотупкалыыр тэрилтэ баар буолла. Конкуренция баар буолаатын кытта «Илгэ» закупочнай сыанатын 15 солкуобайтан 20 солк. таһаарда. Т/х министиэристибэтин рекомендацията 15 солк. Ол иһин онтон тэптэрэн атын соҕотуопкалыыр тэрилтэлэр сорохторо эмиэ 20 солк.таһааран олороллор. Тэрилтэлэрбит маладьыастар, Дьокуускайга тиийэ бородууксуйаларын батара олороллор. Альберт Васильевич халбаһыыта эмиэ дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэттэ, бэйэтэ даҕаны уопутуран, тупсан иһэр. Билигин отугар сылдьар, идэһэ кэмигэр этин тутан үлэтин саҕалыахтаах.
Төбө харчыта
-Билигин балаһыанньа хайа да эйгэҕэ ыараан турар. Республикаҕа үп киириитэ бытаан. Былаан быһыытынан харчы кэмиттэн кэмигэр кэлэ турбута эбитэ буоллар, ыам ыйыгар барытын түҥэппит буолуохтаах этибит. Хомойуох иһин, балаһыанньа оннук буолбатах. Ону ол диэбэккэ правительство өттүттэн кыралаан да буоллар төһө киирбитинэн ыыталыы олороллор. Биһиэхэ бастакы транш саас кэлбитэ. Ону үүт туттарар үлэһит дьоммутун өйөөн 4 соҕотуопкалыр тэрилтэбитигэр ыыппыппыт. Соторутааҕыта 25 мөл.солк. кэлбитин 39 тыһ.солк. ылыахтаах дьоммутугар 30% ыыппыппыт. Барыта 2085 төбөҕө бириэхтээпит, харчытыгар таһаардахпытына 81 мөл.солк.тахса буолар. Сыл бүтүөр диэри правительство бу эбэһээтилистэбин толоруоҕа.
Бэйэ соҕотуопкалыыр тэрилтэтэ
-Дикороһунан дьарыктанар тэрилтэ Ньурбаҕа тоҕо суоҕуй?
-Сир аһынан дьарыктанар биирдиилээн дьон баар. Ол эрэн маассабайдык буолбатах. АЛРОСА тэрилтэтэ отону киилэтин баччаҕа тутабыт диэн үлэлэһиэхтээх этэ даҕаны кыамматыбыт. Биирдиилээн дьарыктаныан сөптөөх дьоҥҥо тахса сылдьыбыппыт даҕаны, аккаастаабыттара. Идеята диэн бастаан харчы иэстэһэн баҕалаах дьонтон отонно тутуҥ, харчыларын утары биэртэлээҥ, онтон АЛРОСА эппит сыанатыгар атыылаан харчыта оҥостуҥ диэн этэ. Хомойуох иһин, баҕалаах дьон көстүбэтэ. Стартовай сууматыттан саллаллар, отону ыл да ыыт буолбат. Тэрилтэ буолан анал иһиттээх, сертификациялаах, лабораторнай түмүктээх буолуохтаах. Инникитин былааннар бааллар, сир аһынан дьарыктанар тэрилтэ улууспутугар баар буолуохтаах. Бэйэм баҕа санаам диэн бастаан отонтон саҕалаабыт киһи диэн. Тэллэйгэ эҥин тиийиэхпит ыраах курдук.
-Онтон оҕуруот аһыгар?
-Оҕуруот аһыгар турукпут мөлтөх соҕус. Маассабайдык 10-нуу гааҕа хортуоска олордо сылдьыбыт дьоммут сааһыраннар тохтоотулар. Быйылгыттан «Пятерка» маҕаһыын хаһаайына Александр Михайлов сөбүлэһэн боруобалаан Киппэ Бүтэйигэр баар бааһынаҕа 7 гааҕа хортуоска олорто. Маны таһынан укроп, сүбүөкүлэ, моркуоп олордон боруобалаата. Сир хорутар, хортуоска олордор техника ылыммыта, билигин атын регионтан хортуоска хостуур комбайн аҕалла. Быйыл үчүгэй үүнүүнү ыллаҕына, эһиилгиттэн хаппыыстаҕа ылсар курдук кэпсэтиини ыыта сылдьабыт. Хаппыыстанан дьарыктанар киһи эмиэ суох. Дьигинэн, хортуоска олордор буоллахха т/х министиэристибэтин өттүттэн биир гааҕа 35 тыһ.солк көмө баар. Уматык, сапчаас ылынаргар диэн. Хортуоскаттан ураты оҕуруот аһын олордорго – 45 тыһ.солк. Хортуоска, хаппыыста биһиэхэ былдьаһык.
-Оҕуруот аһын харайар эбийиэк үлэлии турар дуо?
-Үлэлии турар. Дьиэтэ эргэ соҕус буолан тымныйар-хайыыр. Быйылгыттан Александр Михайлов куонкурус нөҥүө кыайан арендаҕа ылла. Бу иннинэ Андрей Тихонов диэн уол үлэлэтэ сылдьыбыта даҕаны, аккаастаммыта. Александр эмиэ бэйэтэ туспа көрүүлэрдээх, эбии оһох туруораары сылдьар. Үчүгэйдик оҥоһуннаҕына чааһынай дьонтон хортуоскаларын эмиэ тутуохтаах.
Лена Петрова