Хас биирдии киһи дьылҕата үөһэ куйаарга Үрдүкү айыыларынан суруллар диэн этиини төһө кырдьыгын-сымыйатын баччааҥҥа диэри ким да дакаастыы илик. Төһө да Орто дойду киэҥ киэлитигэр оройгунан батары түһэргэр күүтэр дьылҕаҥ туһунан докумуону кыбыннаран ыыппаталлар, олоххор көрсөр дьоллоох дуу, сордоох дуу түгэннэри бүтэр уһугар Дьылҕа Хаан ыйааҕа оннук буоллаҕа диэн быһаарабыт.
Мин бүгүҥҥү суруйуум дьоруойа Маргарита, Библия кэпсииринэн, Иисус Христос күкүргэ төрөөбүтэ дииринии, ып-ыраас халлаан күөх өҥнөөх харахтаах, ыраах Белоруссияттан тэгэлийэн, харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх Саха сирин түҥкэтэх алааһыгар, быычыкаан Туойдаахха — Дьылҕа Хаан сиэтэн аҕалан кылгас кэмҥэ хорҕоппут сиригэр — 17-лээх тулаайах кыыс оҕоттон ыал хотонугар оттоох күкүргэ төрөөбүт. Бу түбэлтэ 1947 сыл муус устар 14 күнүгэр тахсыбыт. Саҥа киһи бу сиргэ кэлэрэ, төрүүрэ төһө күчүмэҕэйин, судургу дьыала буолбатаҕын ийэ буолбут дьахтар аймах бэркэ билэн эрдэҕэ. Хаһан эрэ, ханна эрэ маннык түбэлтэ тахсыбыт үһү диэни оннооҕор истэргэ, саныырга ыарахан: алдьархайдаах алдьатыылаах уоттаах сэрии саҥардыы умуллубут кэмнэрэ, тыйыс усулуобуйалаах хоту сир, кырыымчык олох, кылабачыгас кырыанан көрбүт эркиннэрдээх туруорбах ыал хотоно уонна оттоох күрүө бырааба суох икки иччилэрэ — муна-тэнэ сылдьар атын омуктаах эдэркээн кыыс оҕо уонна кини соҕотоҕун тымныы хараҥа уораҕай муннугар бүгэн-саһан сытан, улахан сорунан-муҥунан үҥүлүйэн таһаарбыт инчэҕэй төрүөҕэ. Эдэркээн ийэни, бэйэтин курдук тулаайах төрүөҕүн киһи этин сааһын быыһынан уҥуоҕар диэри курдаттыы киирэр инчэҕэйтэн, тымныыттан, сытыы үргүөртэн отунан-маһынан хаххалаан, от көппөҕөр уйа дуома оҥостон, өрбөх сыыһыгар, таҥас элээмэтигэр суулаан сытарын дьиэлээх дьон булбуттар. Ити барахсаттары олох обургу ханнык албаһынан бу үлүгэрдээх ыраах сиргэ абылаан, ыҥыран-угуйан аҕалла диэн ыйытар буоллахха, барыта Маргарита айбыт аҕатыттан саҕаламмыта…
Тооро Һүөкүлэ оҕолорунаан уонна эбэлэрэ
Маргарита аҕата төрүт Тыалыкы киһитэ, 1913 с.т. Захаров Василий Григорьевич-Чөҥкой Баасата, кыыһа төрүүрүгэр 34 саастаах эбит. Кини “Тыалыкы” колхуос чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытын кэннэ, 1942 дуу, 1943 сыллаахха дуу сэриигэ ыҥырыллан барбыт. Ол кэмҥэ кини бу колхуос бэрэссэдээтэлэ Партиялаах Өрүүнэ кэргэнэ уонна киниттэн Коля диэн кыра уол оҕолоох эбит. Сэрии бүппүтүн кэннэ дойдутугар 1946 сыллаахха кыайыы-хотуу көтөллөөх төннөн, эбиитин, олохтоохтор этэллэринии, “нуучча кыыьын” кыбынан, Партиялаах Өрүүнэҕэ тиийэн кэлбит. Аҕалбыт кыыһа төрүүрэ чугаһаабыт, иһэ лаппа биллибит эбит. Баһылайбыт Өрүүнэҕэ өр-өтөр олорботох. Аҕалбыт “булумдьутун” бастакы ойоҕор хаалларан, Ньурбаҕа Мартынова Феклаҕа-Тоороҕо көһөн хаалбыт. Оччотооҕу дьон, төһө да биир хараҥаттан нөҥүө хараҥаҕа диэри ыарахан, эппиэтинэстээх, кытаанах ирдэбиллээх үлэҕэ баттатталлар, син биир кистии-саба тус олохторун туһунан умнубаттар, хайа кыалларынан уларытан-тэлэритэн оҥостоллор эбит. Ол курдук, Партиялаах Өрүүнэ эмиэ сыыска хаалбатах, Таманныров диэн киһиттэн Маргаритаттан аҕыйах ый балыс Туллий диэн уолламмыт. Мин бэйэм Өрүүнэни да, Туллийы да көрөр-билэр этим. Туллий мин таайдарым Володя уонна Эдик табаарыстара этэ, эдэр сааһыгар өлбүтэ. Онтон Өрүүнэ эбэм чугас дьүөгэлэриттэн биирдэстэрэ этэ. Аны ити Чөҥкөй Баасата мин эһэбинэн хаан уруум эбит, ол киһини хаартыскатын да көрбөтөҕүм, аатын эрэ истэрим. Онтон Тооро Һүөкүлэ Чөҥкөйтөн уоллаах кыыһы төрөппүт. Ол оҕолоро Һүөкүлэ бастакы сокуоннай кэргэнин араспаанньатынан Мартыновтар буолбуттар. Уола Вася КГБ үлэһитэ этэ, Удачнайга олорон өлбүтэ. Кыыһа Валя Ньурбатааҕы драмтеатр урукку артыыската, билигин пенсияҕа тахсан, Ньурбаҕа олорор. Маргарита этэринэн, кыратыгар аҕата биирдэ эмэ кэлэн кыыһын таһыттан көрөн барара үһү. “Туох да илии тутуура, кэһиитэ суох кэлэн барара”, — диэн күлэр. Чөҥкөй Баасата Маргарита оскуолаҕа киирэ илигинэ, 1953 сыллаахха өлбүт эбит.
Туойдаах колхох бэрэссэдээтэлэ Партиялаах Өрүүнэ Маргарита убайа Коля Захаров
Күкүр оҕото Маргарита ити үлүгэрдээх сииккэ-тымныыга, киргэ-хоххо төрөөн, эмсэҕэлээбэккэ, ыалдьыбакка, хайдах тыыннаах ордубутун Дьылҕа Хаан ыйааҕа диэн быһаарабын. Кинитээҕэр буолуохтар урут да, билигин да быстах дьылҕаланаллара, кылгас олохтоноллоро баар суол. Кыысчааны ийэтинээн бииргэ сылдьар ыйааҕа төрүөҕүттэн тумнубута, бу икки дууһа бырааптара тулаайах буолалларынан быһыллыбыта, кинилэр дьылҕаларын аттыларыгар баар дьон быһаарбыттара. Ол курдук, Маргарита аҕыйах ыйдааҕар, Партиялаах Өрүүнэ көҕүлээһининэн колхуос чилиэннэрэ харчы хомуйан кэлии кыыһы, оҕотун хааллаттаран, дойдутугар ыытарга уураахтаабыттара. Ол быһаарыы толоруллубута, кыыһы таҥыннаран, үптээн-харчылаан, өйүөлээн-ыһыктаан борохуот сырыытынан киин сиргэ Дьокуускайга утаарбыттара. Арба, бу кэлии кыыс Кузнецова Евдокия Романовна диэн ааттааҕа. Кэлин биллибитинэн, кини дойдутугар төннүбэтэх, аара суолга көмүстээх Алдан бириискэтигэр тиксэн олохсуйбут, онно кэргэннэммит, оҕоломмут. 1964 сыллаахха Мартынова Һүөкүлэҕэ ааттаан Алдан оройуонун Лебединайыттан суруйан, “Чөҥкөй Вася живой или нет? Где моя дочь Маргарита?” диэн сураспытыгар Һүөкүлэтэ эппиэттээн, Маргарита ииппит дьонун аадырыстарын ыыппыт. 1966 сыллаахха, Маргарита оскуоланы бүтэрэн дьааһылаҕа ньээнньэлии сырыттаҕына, бырааттарыттан ийэбит өллө диэн сурук кэлбит. Төрөппүт ийэтэ шахта ыарахан үлэтигэр доруобуйатын сүтэрэн, баара-суоҕа 36 сааһыгар күн сириттэн бараахтаабыт. Бу кыыс туһунан санаатахпына, кинини төрөппүт оҕом дуу, балтым дуу курдук чугастык ылынан аһынабын, дууһалыын ыарыыбын. Дьылҕа Хаан ыйааҕынан уоттаах сэрии иэдээниттэн дьиэ кэргэниттэн суос-соҕотоҕун тыыннаах ордон, саҥардыы улаатан эрэр кыысчаан, таптал дуу, махтал дуу сылаас иэйиитигэр куустаран, сүрэҕэр дьолу харбаан ылар эрэл санаа кыымын күөдьүтэн, олоҕун салгыы олорор, оҥостор баҕаттан, төрөөбүт дойдутун күп-күөх суһумун хаалларан, бэйэтиттэн быдан саастаах атын омук киһитигэр бастыын бэринэн, дууһалыын итэҕэйэн, илин диэки хайыһан, аата-ахсаана суох элбэх киин куораттары, кыра дэриэбинэлэри, Урал хайаларын, Сибиири уҥуордаан, Бүтэй Бүлүү кырылас кумахтаах кытылыгар соһуччу тиксэн, ымыы оҥостубут ыра санаата эмискэ туман курдук симэлийэн, дьылҕата кинини салгыы өссө эбии ыраах атах балай ыытан, кыһыл көмүстээх үрүйэлэрдээх Алдан сиригэр быраҕан, эрэйи, муҥу-сору санныгар сүкпүт, тумсунан тыырбыт барахсан сирдээҕи олоҕун ити курдук түмүктээтэҕэ ол…
Онтон Маргарита олоҕун, дьылҕатын устуоруйата хайдах быһыылаахтык салҕаммытай? Ийэтиттэн арахсыаҕыттан кини Партиялаах Өрүүнэ ийэлии кыһамньылаах, сылаас сыһыаныгар, сымнаҕас илиитигэр киирэр. Тулаайах хаалбыт 11 ыйдаах оҕону көтөҕөн Өрүүнэ Ньурбаҕа Маргарита аҕатынан аймахтарынан сылдьан, оҕону ииттэ ылыҥ диэн сыҥалыы сатаабытын, хайалара да сөбүлэспэтэх, араас биричиинэнэн аккаастаабыттар. Ийэтиттэн араарыахтарыттан кыыһы колхуостаахтар дьиэ кэргэттэринэн кэритэн харайбыттар-ииппиттэр: Гаврил Тимофеевич Лабашев, Семен Иванович Самсонов төрөппүттэрэ, фотограф Николай Васильев ийэтэ. Биирин ааспыт оҕону Өрүүнэ Дом ребенкаҕа биэрбит. Онно 5 сааһыгар диэри сылдьыбыт. Онтон салгыы оччотооҕу балаһыанньанан Бүлүү детдомугар барыахтааҕа үһү. Маргарита дьолугар манна Орто Халыматтан сылдьар Третьякова Акулина Васильевна сиэстэрэлээбит. Бу эдэр дьахтар кэргэнинээн, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Чаппандаттан төрүттээх Михаил Михайлович Егоровтыын оҕолоро суох буолан, икки төгүл 1 саастарын туола илик кыргыттары ииттэ сатаабыттара сатамматах, оҕолоро соторуннан ыалдьан өлөн испиттэр. Ол иһин оҕону сүтэрэртэн сабыкына буолан, Акулина улааппыт оҕону ииттэргэ быһаарыммыт. Кини Маргаританы сөбүлүү көрөр буолан, кыыһы ииттэ ылбыттар. Ити кэмтэн кыра Рита дьылҕата уларыйан, Третьякова Маргарита Михайловна диэн аатынан оскуола боруогун атыллаабыт.
Маргарита ииппит дьонноро эмиэ сэрии содулугар оҕустаран, туспа дьикти дьылҕалаах дьон буолан биэрбиттэр. Ииппит ийэтэ сэрии иннинэ ыраах Магаданы кытта силбэһэ сытар Орто Халыматтан, Саха сирин хомсомуолларын конференциятыгар делегатынан талыллан, атын делегаттары кытта үс ый устата борохуотунан устан Дьокуускайы булбуттар. Конференцияҕа Лина Третьякова Орто Халыма комсомолецтарын ааттарыттан тыл эппит, мунньах үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыт, онно Платон Ойуунускайы тыыннаахтыы көрбүт. Киэҥ сиргэ сылдьыбыт, саҥа көрүү-билии бөҕө эбиммит хотугу сир эдэр ыччата дойдуларыгар төннөөрү гыммыттара, күннэрэ-дьыллара уларыйа охсон, кыһыннара номнуо ыган кэлбит, суол-иис сабыллыбыт. Онон бары Дьокуускайга хаалан, араас үөрэх кыһаларыгар үөрэнэ киирбиттэр. Землеустроителлэр куурустарыгар үөрэнэ сылдьан Лина кыыс Ньурбаттан сылдьар бииргэ үрэнэр уолунаан Миша Егоровтыын билсэн, ыал буолбуттар. Үөрэхтэрин бүтэрэн иккиэн Алдан оройуонугар Томмокко үлэлээбиттэр. 1941 сыллаахха Кисловодскайга сынньанан кэлбиттэр. Миша 1942 сыллаахха Алдантан сэриигэ барбыт. Кини Прибалтикаҕа сэриилэспит, снайпер, кэлин II группалаах сэрии инбэлиитэ буолбут. Кэргэнин сэриигэ атааран баран, Лина Дьокуускайга хаалан медсиэстэрэлэр куурустарын бүтэрэн, саҥа идэтинэн үлэлээбит. Мишата сэрииттэн араанньы буолан кэлбитигэр, 1945 сыллаахха эдэр ыал Ньурбаҕа көһөргө быһаарыммыттар. Кэргэнэ сэрииттэн кэлбитин туһунан Акулина Васильевна мамабар маннык кэпсиирэ үһү: “Арай биир сарсыарда эрдэ общагаҕа утуйа сыттахпына көрүдүөргэ туох эрэ сылдьар, эриэккэс баҕайы тыастаах, туйах тыаһын курдук. Интэриэһиргээн турбутум, хоһум аана аһылынна уонна кэргэним киирэн кэллэ”. Бу Михаил Михайлович сэрииттэн тобугун уҥуоҕар иҥнибит бөдөҥ оскуолактаах кэлбит эбит. Ол оскуолагы, тымырдара мэһэйдээн, хостонор кыаҕа суоҕунан хаалларбыттар. Ол иһин Михаил Михайлович үйэ аҥарыттан ордук кэм биир доруобай атаҕынан дугунан сылдьан, 1998 сыллаахха тимирин бэйэтин кытта илдьэ анараа дойдуга аттаммыта.
Маргарита ииппит аҕата дойдутугар кэлэн 1949 сылтан райисполкомҥа землеустроителинэн үлэлээбит, онтон 1954 сылга уопсай отдел сэбиэдиссэйинэн ананан, 1971 сыллаахха бастакы сиэнэ төрөөн, кыыһын Маргаританы үөрэҕин салҕатаары үлэтиттэн уурайбыт. Онтон ийэтэ Акулина Васильевна Дом ребенка кэнниттэн 70 оҕолоох санаторнай дьааһылаҕа сиэстэрэлээбит. Егоровтар, Маргаритаттан ураты, ийэлэрэ өлөн тулаайах хаалбыт Михаил Михайлович бииргэ төрөөбүт балтын 12-лээх уонна 6-лаах оҕолорун ииттэ ылбыттар, үөрэхтээх, идэлээх, ыал дьон оҥортообуттар.
Маргарита оскуола кэнниттэн икки сыл дьааһылаҕа ньээнньэлээн баран, СГУ медицинскэй факультетыгар туттарсан киирэн, үөрэҕин 1975 сыллаахха бүтэрэн, Ньурбатааҕы оҕо тубсанаторийыгар фтизиопедиатрынан анамммыт. Оччолорго санаторийга сэлликкэ бациллярнай ыарыһахтары кытта контактаах 50-60 оҕо сытан эмтэнэр эбит. Эмтиир-профилактикалыыр үлэ сөптөөхтүк, күүскэ ыытыллар буолан, санаторийга сыппыт оҕолортон биирдэрэ да сэллигинэн ыалдьыбатах. Бу улахан ситиһии. 1985 сыллаахха Маргарита Михайловнаны Ньурба оройуонун фтизиопедиатрынан анаабыттара. 1999 — 2017 сылларга тубдиспансер кылаабынай бырааһынан ананан үлэлээбитэ уонна ону сэргэ оройуон фтизиопедиатрын эбээһинэһин эмиэ толороро. Ити сыллар усталарыгар түбүркүлүөһүнэн ыалдьыбыт дьон ахсаана 160 диэри тиийэ сылдьыбыт, олортон 50-55 киһи бациллярнайдар. Түбүркүлүөс араас ыарахан — кавернознай, диссеминированнай, инфильтративнай, менингококковай — формаларынан ыалдьыбыт дьону дириҥ обследование ыытан, булан эмтииллэр эбит. Оҕолор түбүркүлүөскэ хаптаран ыалдьыбыт түбэлтэлэрэ эмиэ тахсыталаабыт. Былыр сэллик нэһилиэнньэ араас араҥатыгар киэҥник тарҕаммыт буоллаҕына, медицина сайдан, ааспыт үйэ ортолорун ааһыыта бу ыарыы күүстээх эмкэ бэринэн син хаптайбыта, кыайбыттара. Онон ааспыт үйэ бүтэһик чиэппэригэр түбүркүлүөһү ордук социальнай ыарыыга тэҥнииллэрэ: үксүн хаайыыга олорон тахсыбыттар, ускул-тэскил сылдьыбыттар, мөлтөх олохтоох, куһаҕан усулуобуйалаах дьиэ кэргэттэр чилиэннэрэ, ыалдьыбыт дьону кытта ыкса контактаахтар түбүркүлүөстүүллэрэ.
2000 сыллар саҕаланыыларыгар сэллик эмиэ көбөн, тарҕанан барбыта. Бу бириэмэ көстүүтүн курдуга: дойду үрдүнэн араас уларыйыы-тэлэрийии содулугар олохпут таһымын түһүүтэ, үлэ миэстэтэ суоҕа, хамнас кэлбэтэ, ас-таҥас дефицитэ уо.д.а. Ити кэмҥэ фтизиатрдар үлэлэрэ өссө элбээбитэ. Маргарита Михайловна ФЛГ аппаратын тиэммитинэн улуус бары нэһилиэктэрин кэрийэн, саҥа ыалдьыбыт, контактаах дьону булан, учуокка туруоран, сөптөөх эмтэниини анаан-ыытан, баччааҥҥа диэри улууска сэлликкэ балаһыанньа этэҥҥэ. Манна даҕатан эттэххэ, Маргарита Михайловна рентген снимогынан көрөн, тыынар органнарыгар онкологиялаах уо.д.а. ыарыылаах дьону булаттаан салгыы эмтэниини ыытар. Кини тубдиспансер кылаабынай бырааһынан үлэлиир кэмигэр тэрилтэ материальнай-техническай базата лаппа тупсарыллыбыта. Ыраах Убайааҥҥа быраҕыллыбыт мелиорациялар уопсайдарын чөлүгэр түһэрэн, туббалыыһа стационара билигин толору хаччыллыылаах дьиэҕэ үлэлииллэр. Кухня, прачка, дезкамера дьиэлэрэ тутуллубуттара. Урукку туббалыыһа дьиэтин өрөмүөннэтэн, эмиэ благоустройство киллэттэрэн диспансеры онно көһөрбүтэ.
Маргарита Михайловна высшай категориялаах быраас, СР Доруобуйа харыстабылын туйгуна, РФ Дорубуйа харыстабылын туйгуна, СР үтүөлээх бырааһа. Сааһа төһө да 80-гар чугаһаатар, билиҥҥэ диэри эдэр кэллиэгэлэрин кытта эрчимнээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар. Саас буолла да, аппараатын тиэммитинэн массыынанан нэһилиэктэри кэрийэр. Сырыытын ыарыҕарҕаппат, сылайдым-элэйдим диэн үҥсэргээбэт. Төһө да түүн хойут тыалары кэрийэн кэллэр, сарсыныгар эрдэ үлэтигэр барбыта эрэ баар буолар. Кини үлэлиир сирэ — Ньурба биир муҥуруттан атыныгар диэри: Антоновкаттан айаннаан Ыраах Убайаан түгэҕин буллаҕына, үлэбэр кэллим диир. Ону ол диэбэккэ баччааҥҥа диэри Маргарита үөрэ-көтө үлэлээн кэллэ.
Маргаритаттан эн хайдах бу идэни талбыккыный диэн ыйыттахха, 9-с кылааска үөрэнэ сылдьан түбүркүлүөһү эмтиир быраас буолуом диэн бэйэбэр сыал-сорук туруоруммутум, диир. Ол санаата тастыҥ эдьиийдэрэ Аввакумова Татыйыына сэллигинэн ыалдьан эрэйдэнэрин, кыайан үтүөрбэтин көрөн эдьиийин олус аһынарыттан үөскээбит эбит. Оскуола кэнниттэн оҕо эрдинээҕи баҕа санаатын уларыппакка, тирэҕэр туруорбут. Үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн кэлэн, эдьиийэ Татыйыына саҕаттан ааттарын истэн бэркэ билэр, киһи үрүҥ тыынын араҥаччылыыр, өлүү суолуттан өрүһүйэн ылар аанньаллар тэҥэ саныыр быраастарын кытта бииргэ үлэлиир чиэскэ тиксибит. Ол курдук, оҕо санаторийыгар кэлэригэр кылаабынай бырааһынан Чой Анна Алексеевна, диспансерга Кустова Евстолия Николаевна, Иванов Иван Егорович, стационарга Егорова Екатерина Николаевна, Григорьев Василий Мисаилович, Пан-си-хэ Октябрина Степановна үлэлиир кэмнэрэ эбит. Кэлин саҥа фтизиатр быраастар Алексеева Анастасия Григорьевна, Давыдова Христина Петровна уо.д.а. кэлбиттэр. Маргарита медфак иккис курсун кэнниттэн Ньурбатааҕы туббалыыһаҕа сайыҥҥы практикатын кэмигэр киниэхэ үтүө сүбэһит буолбут, укуол араас көрүҥнэригэр, атын да манипуляцияларга үөрэппит наставниктара — медсиэстэрэлэр Улита Никитична Иванова, Раиса Гаврильевна Санникова уонна Евдокия Сидоровна Григорьева оччолорго эмиэ үлэ үгэнигэр сылдьаллара. Билиҥҥэ диэри Маргарита Михайловна кинилэри истиҥ махтал тылларынан, дириҥ ытыктабылынан саныыр: “Эрдэттэн миигин сиэстэрэ үлэтигэр барытыгар батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, бэйэбэр оҥотторон үөрэппит-такайбыт буоланнар, үлэлии кэлэрбэр практическай өттүгэр ыарахаттары көрсүбэтэҕим, хайа да киһи тымырын холкутук буларым, хаан барыытыгар, ыксаллаах түбэлтэлэргэ уолуйбат этим. Тымыр укуолун сатаабат быраастары эмиэ көрсөөччүбүн. Онтон хайа да быраас киһи доруобуйатын харыстыыр, олоҕун быыһыыр эппиэттээх үлэтигэр теорияны уонна практиканы тэҥҥэ тутар ордук”, — диир.
Ити курдук, Маргарита устудьуон практикатыгар бастакытын туббалыыһа боруогун атыллыаҕыттан биир уулуссаҕа утары-таары турар дьиэлэрдээх оҕо тубсанаторийыттан саҕалаан, тубдиспансерыгар уонна стационарыгар салҕаммыт унньуктаах уһун ыллыга күн-дьыл хаамыытынан тыргыллан быйыл быраас буолбута үбүлүөйдээх үйэ аҥаардаах биэтэгэр чугаһаата. 50 сыл диэн эттэххэ дөбөҥ. Дьоллоох киһиэхэ — үлэтин ыстааһа, сороххо — бүтүн олоҕо. Маргарита Михайловна уопсай медицинскэй ыстааһа — 52 сыл. 2024 сыллаахха өрөспүүбүлүкэтээҕи араас династиялары көрүү-куонкуруска кыттан, ийэтэ Третьякова Акулина Васильевна саҕалаабыт медик династиятын уопсай ыстаастара 407 сылга тэҥнэһэн, Третьяковтар ааттара СР Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Маргарита кэргэнэ Герасимов Фрументий Николаевич Менжсовхозстройга кылаабынай механигынан, улахан массыына суоппарынан үлэлээбитэ. Хомойуох иһин, кини баара-суоҕа 38 сааһыгар оһолго түбэһэн соһуччу күн сириттэн барбыта. Онон начальнай уонна орто кылаастарга үөрэнэр үс оҕотун ииппит аҕалаах ийэтин көмөлөрүнэн, хамнас туһугар соҕотоҕун мөхсөн, иитэн-үөрэттэрэн киһи-хара оҥортообута. Уола Миша суоппар идэлээх, улахан кыыс Сардана учуутал, ыалынан Сунтаарга олорор, кыра кыыһа Марина Дьиикимдэҕэ ФАП фельдшера. Билигин кинилэр бары эһээ, эбээ буолбут туһунан олохтоох дьоннор.
Маргарита наһаа үөрүнньэҥ, аймаҕымсах, судургу, көнө майгылаах. Дэлэҕэ да төрөппүт аҕатыттан матарбыт Тооро Һүөкүлэни, бырааттаах балтытын харыстаан, бэйэлээх бэйэтин илиитинэн тутан-хабан, сууйан-сотон, таҥыннаран анараа дойдуга атаарыа дуо?! Киһи эрэ барыта итинник быһыыламмат. Ийэлээх аҕатыгар эмиэ иитиллибит иэһин толору төлөөбүтэ. Убайа Коля Захаровтыын — Партиялаах Өрүүнэ уолунаан эмиэ ыкса билсэр этэ. Билигин убайын оҕолорун, сиэннэрин кытта сибээһин быспат, куруук билсэ-сылдьыһа турар. Убайа Коля эдэр сааһыгар хомолтолоохтук олохтон барбыта, өлүөр диэри Кировтааҕы чох разреһыгар үлэлээбитэ. Коля киин куоракка үөрэнэн шахтер идэтин баһылаабыта, сытыы-хотуу, турбут-олорбут киһи этэ. Быраата Вася Удачнайга олорон өлбүтэ ыраатта. Кинини Маргарита эмиэ көмөн-харайан кэлбитэ. Онон биир төрөппүт аҕалаахтарыттан билигин балта Валя эрэ баар.
Таһыттан көрөргө улахан кыһалҕата суох, нус-бааччы олохтоох дьахтар курдук. Ис-иһигэр киирдэххэ, ытыктыыр, таптыыр эдьиийим билиҥҥэ диэри кыайан быһаарыллыбатах биир улахан кыһалҕалаах. Ол кыһалҕата — бас билэр олорор дьиэтэ суоҕа. Бу киһи бачча сааһыгар диэри ханна олорбутай диэн ыйытык үөскүүрэ чахчы. Саас сааһынан кэпсээтэххэ, маннык.
Маргарита бэйэтэ кыратыттан Ньурбаҕа олорон улааппыта. Кэргэнэ Фрументий — Чаппанда. Кини Межсовхозстройга үлэлии сырыттаҕына, начальнига Антонов Нестер Климович 1985 с. Маалыкайга совхоз директорынан ананан барарыгар, үлэһитигэр Фрументийга бэйэтэ олорбут ведомственнай дьиэтин хаалларбыт. Икки сылынан Герасимовтар аҕалара оһолго түбэһэн суорума суолланар. Аҕаларын тэрилтэтэ оччолорго баар буолан, көмөлөһөн, Антоновка балыыһатын котельнайыттан дьиэлэригэр отопление тардан киллэрэллэр. Кэнники котельнай сабыллан, ититиилэрин тэйиччи котельнайга холбообуттара. Дьиэлэрэ эргэрэн, отоплениелара кыайбакка, Маргарита хас да сылы быһа тоҥо сатаан баран, бүтэһик кэмҥэ Ньурбаҕа көһөн эргэттэн эргэ дьиэлэри куортамнаһан олорор.
Антоновкатааҕы дьиэлэрин ититэр систематын араартарбыта, харчыны халтайга төлөөмөөрү. Бу дьиэҕэ кинилэр пропискалаахтар эрэ, домовой кинигэттэн ураты, дьиэҕэ бэйэтигэр, турар сиригэр туох да докумуоннара суох. Оннооҕор хаһан, киминэн бигэргэтиллэн бэриллибитин туһунан туоһулуур сурук-бичик мэлигир. Арааһа, бу дьиэ билигин суох тэрилтэ балансатыгар сылдьара буолуо диэн сабаҕалыахха эрэ сөп курдук. Ньурба к. дьаһалтата, Антоновкаҕын диэн, Маргарита Михайловнаны билиммэт, олохтоох дьаһалтаҕа аадырыстыыр. Антоновкалар эмиэ тугу да быһаарбаттар. Барар сирэ — баҕана үүтэ, кэлэр сирэ — кэлии үүтэ диэбит курдук балаһыанньаҕа киирэ сылдьар Маргарита.
Аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт алдьархайдаах Аҕа дойду Улуу сэриитин силлиэлээх буурҕата ытыйан Белоруссияттан Туойдаахха аҕалан бырахпыт соҕотох сиэмэтэ үлүйэн, кууран-хатан хаалбакка, тоҥ буортан силис тардан, үүнэн, чэчирээн, билигин биир бэйэтэ хас да уонунан ааҕыллар үнүгэстэрдээх. Оттоох күкүр оҕото Маргарита үллэр үйэтин, саллар сааһын, олоҕун кырыа кыһынын төрөөбүт күкүрүгэр көрсүбэтин туһугар, улуус Аҕа баһылыга аҕалыы амарах сыһыанын биллэрэн, Маргарита Михайловна толору хаччыллыылаах дьиэлэнэригэр күүс-көмө буолара буоллар диэн эрэх-турах санаанан суруйуубун түмүктүүбүн.
Наталья Семенова