Кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүт дойдубар, Ньурбачааҥҥа, Бүлүү бөлөх оройуоннарын 49 ыт кыттыылаах бастакы саха ытын монопороднай быыстапката ыытылынна.
Ол кэнниттэн кэлин кэскиллээх үлэ буолсу диэн санааҕа кэлэн, ыстатыйа суруйан эрэбин.
Бастакытынан, бу быыстапка Саха сиригэр Булчут уонна Сылгыhыт күнүгэр мин төрөппүт аҕам, кадровай булчут Мясоедов Валерий Николаевич – Мээсэ Балыарка сырдык аатыгар анаммыта, ол иhин, төhө да иитиллибэтэҕим иhин, айбыт аар аҕам диэн уонна суос-соҕотох кыыhа, бастакы кэргэниттэн бастакы оҕото буоларым быhыытынан убаастабыл сыhыантан тахса сырыттым.
Иккиhинэн, аҕабын дьон наар сылгыhытынан, сүүрүк аттары баайааччынан эрэ билэр этэ, онтон мин ииппит эhээбиттэн, Егоров Петр Дорофеевичтан – Бөөтүскэттэн, олоххо дэҥҥэ көстөр, киhиэхэ саамай чугас доҕоро буолбут Тоҥсуу диэн булчут ыттаах диэн кырабыттан истибитим, ол ыты көрөөччүм даҕаны.
Бу ытын аҕам киhини курдук харайан араҥастаан көмпүтэ. Ону наар эhэм этээччи, мин сүүрүк үрүҥ сылгыбын Ээдьээни киhини курдук, аҕаҥ Тоҥсуутун оннук харайбыта, ону наар өйдүү-саныы сылдьаар диэн. Ииппит кыылларыгар итинник Ытык сыhыаны киhи эрэ барыта көрдөрбөтө буолуо. Онон, бу быыстапка аҕам аатынан оруобуна сөпкө ааттанна дии саныыбын.
Бу Тоҥсуу диэн ыт – боруодатынан саха ыта, булчут ыт буолара оҕотуттан сибикитин биллэрбит, оннооҕор аҕабар булдун, үксүн тайаҕы күөйэн үүрэн аҕалааччы. Ону өссө куолаhын үрэн лоҥкунатан, үүтээҥҥэ баар аҕабар биллэрэр эбит. Саамай өйдөөн хаалбытым, аҕам уун-утары тыатааҕыны кытары соҕотох көрсөр түгэнигэр ыта үчүгэй буолан, саба түhүөлээн, саа ииттэригэр бириэмэ биэрэн, кыайыылаах тахсыбыттара.
Онно эhээбэр кырдьан өлбүт ытын көмөн кэлэн баран харах уулаах кэпсии олорон, ол хабыр хапсыhыыга ытым барахсан ыксатардыы, миигин көрө- көрө түhүөлэнэр этэ диир эбит, хайа, туох айылаах хадьымахтастыҥ диэбит курдук. Олус суостаах тыатааҕы түбэспит эбит, ону куттаммакка арҕаhын туруорбутунан утары сүүрэн, харса суох этэ диэн кэпсээбитин истибитим.
Быыстапкаҕа аҕабын кытары бииргэ бултаабыт үөлээннээхтэрэ, оннооҕор Тоҥсуу барахсан түөhэйдэр да, булдун үүрэн аҕалааччы этэ диэн үөрэн-ахтан санаан аастылар.
Онон, саха ытын боруодатын тэнитии туhунан, аны учуутал идэлээх наар үөрэҕирии эрэ эйгэтин туhунан суруйан кэлбит киhи, бу тыа дьонугар олус улахан инникилээх, сахалар бэйэбит дьиҥнээх айылҕабытынан уратыбытын көрдөрөр бырайыак буолуон сөп эбит диэн олус интэриэhиргээтим, уонна кэлбит дьон тылларын-өстөрүн сэргии иhиттим.
Маны барытын сиhилии кэпсииригэр, лицейгэ бииргэ үлэлээн кэлбит кэллиэгэм, талааннаах учуутал, билигин Ньурба оройуонун экологияҕа Судаарыстыбаннай кэтэбилин кэмитиэтин салайааччытын Афанасьев Алексей Борисовиhы кытары бу саха ытын боруодатын туhунан кэпсэттим. Алексей Борисович маннык сэhэргээтэ:
— Саха ытын боруодата – Илиҥҥи уонна Арҕааҥҥы Сибиир лаайкатыттан отой туспа атын көрүҥнээх бэйэбит сахаларга боруода ыппыт эбит. Бу маннык боруоданы олоххо киллэрэн ууhатарга бастаан научнай төрүтэ наада. Дакаастаннаҕына, оччоҕуна биhиги сахалар туспа маннык боруода ыттаахпыт диир курдук ууhатыытын тэнитиэхпитин сөп. Саха ытын көрүҥүн уратыта лаайкаттан – кутуруга көнө, төбөтүн быhыыта кэтит, өҥө-түүтэ эмиэ атын буолар эбит.
Бу маны барытын республикаҕа иилээн-саҕалаан эрэллэр: Иванов Реворий Васильевич – тыа хаhаайыстыбатын билимин дуоктара (СО РАН ФИЦ «Якутский научный центр») уонна М.Г.Сафронов аатынан Дьокуускайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын научнай-чинчийэр үнүстүүтэ дьарыктанар.
«Саха ыта» общественнай холбоhук инициативнай бөлөх салайааччыта — Никифоров Валерий Егорович — саамай сүрүннээччи кини. Көмөлөhөөччүлэрэ: Васильев Айсен Робертович – аспирант-зоотехник, Петров Евгений Евгеньевич – заводчик, Федотов Тимофей Петрович – охотовед, КФХ салайааччыта Николаев Револий Дмитриевич. Бу дьон бары быыстапкаҕа кэлэн, экспертээн бардылар, мустубут дьон иннигэр санааларын эттилэр.
Маннык быыстапкалары улуустарынан тэрийэн, стандартка барсар ыттары талар сыаллаах эбиттэр. Кинилэр ДНК- ларын үөрэтэн, кэлин ууhатарга олук буолуохтаах. Ол иhин, 30-ча ыты талан, Мэҥэ-Хаҥаласка буолар Ѳрөспүүбүлүкэтээҕи быыстапкаҕа ыыттылар. Мантан эбии талан, чинчийэн көрүөхтээхтэр.
Быыстапкаҕа кэлбит ыттары барытын кэмнииллэр, сиhин уhуна, ыт бэйэтин үрдүгэ, атаҕын, төбөтүн кээмэйэ, оннооҕор аhыыларын кытары. Саастарынан эмиэ араараллар, атыыр уонна тыhы ыт диэн эмиэ арахсан көрөллөр. Холобур, бу буолан ааспыт быыстапкаҕа саамай улахан уҥуохтааҕынан Иванов Семен тыhы ыта буолбута.
Саха сиригэр анал питомниктар суохтарын кэриэтэ. Тоҕо диэтэххэ, барыта харчы боппуруоhа уонна судаарыстыбаттан улахан өйөбүл наада. Ньурба оройуонугар саха ытын иитиитинэн анаан дьарыктана сылдьар дьоммут: Малдьаҕарга Аял Данилов, Антоновкаҕа Петр Васильев, Маалыкайга Владимир Кириллин.
Ол иhин, маннык боруода баар диэн биэс сыллаах чинчийии ыытан, Москубаҕа баран көмүскээн, анал дөкүмүөн, лицензия ыллахтарына, сахалар дьэ маннык ыттаахпыт диэн этинэбит. Эhиилгиттэн, научнай уонна биологическай өттүнэн үөрэтиитэ дириҥээн олоххо киирэн иhиэхтээх. Холобур, Япония Хатико боруода ытын хайа да боруоданы кытары киhи булкуйбат дии, бэйэлэрэ олус сыаналыыллар, бэлэх быhыытынан эрэ бэлэхтиэхтэрин сөп.
Ол курдук, саха ытын боруодатын көрүҥэ маннык диэн лаайканы кытары булкуйбакка бэйэбит итинник ыттаныахпытын сөп. Көрүҥэ отой чыҥха атын эбит. Биhиги курдук халыҥ хаардаах, хомурахтаах, тыйыс айылҕалаах дойдуга анаммыта биллэр.
Алексей Борисович саха эр киhитин быhыытынан, саха ытын боруодата баар буолуохтаах диэн эрэбил санаалаахпын диэн кэпсэтиитин түмүктээтэ. Саҥалыы көрүүлээх салайааччы аныгылыы толкуйунан үлэтин ылсан эрэрин олус хайгыы санаатым, кини маннык дьэҥкэ үтүө үлэhитигэр оскуолаҕа бииргэ үлэлээбит буолан, саарбаҕым отой суох.
Аҕам быйыл 70 сааhын саҥа туолуохтаах этэ. Оруобуна бэйэтин төрөөбүт күнүгэр, алтынньы 10 күнүгэр, дьиҥнээх сылгыhыт курдук атын үрдүгэр ыттан баран тымыра быстан, олорбутунан өлбүтэ. Дьиҥнээх булчут быhыытынан бэйэтин олоҕун тухары бултаан кэлбит үүтээнигэр, ыар ыарыыга ыллардар да, бүтэhик тайаҕын Байанайыттан бэрсиhиннэрэн, чахчы, айылҕа көҥүл киhитин быhыытынан олоҕун түмүктээбитэ.
Ону билигин саныыбын ээ, дьоллоох киhи диэн, олоххо анаммыт аналынан, көҥүл күөлэhийэн кэлбит айылҕатын ортотугар бу сиртэн барбыта – дьоллоох өлүү диэн.
Оҕо сааспыттан кини туhунан наар киhи тэҥнэспэт хоhуун киhитэ этэ дииллэрин истээччим, эhээм миигин оннук киhи кыыhа олоххо хорсун, хоhуун буол диэн такайан улаатыннарбытын сыыспата дии саныыбын. Хоhуун киhи сыдьаана хааммытыгар баар диэбиттии, үлэhиппит сыаналанан, бу быыстапкаҕа куораттан аҕам бииргэ төрөөбүт эдьиийэ, эдэр сааhыгар СѲ тыа хаhаайыстыбатын Үтүөлээх үлэhитин аатын ылбыт Им-Мясоедова Ираида Николаевна уонна кыыhа, мин, СѲ үөрэҕириитин туйгуна, Александра Валерьевна буолан сүрдээҕин бу быыстапканы астынныбыт, кэскиллээх дьыала олоххо түргэнник киирэригэр, тыа киhитэ олоххо дьарыктаах буоларыгар укулаат буоллун диэн санааҕа кэллибит.
Түгэнинэн туhанан, быыстапканы тэриллиитин өйөөбүт уонна 30-ча талыллыбыт ыттарга анал бириистэрин барытын олохтообут Ньурба оройуонун Аҕа Баhылыгар Иннокентьев Алексей Михайловичка, аҕам аатынан быыстапка тэрилиннин диэн этии киллэрбит Ньурбачаан нэhилиэгин Баhылыгар Герасимов Артем Атамановичка, баай Байанай барыылаах булдугар лицензиятыгар тиийэ бириистэри биэрбит экология кэмитиэтин салайааччытыгар Афанасьев Алексей Борисовичка, бары спонсордарга махталбын тириэрдиэхпин баҕарабын.
Уос номоҕор хаалбыт Тоҥсуу курдук ымыылаах саха ыта баар буоллун, бырайыак олоххо түргэнник киирэн саха норуотугар кэскиллээх эрэ буолуохтун. Киhи бэйэтин эппиэтинэстээх сыhыаныттан, кыылы сөпкө иитэриттэн, чугас доҕор диэн олох хайа баҕарар түгэнигэр өрүү баар буоллун.
Александра Мясоедова, А.Н.Чусовской аатынан Ньурбатааҕы техническэй лиссиэй саха тылын учуутала