40-тан тахсан сыл устата Чаппанда олохтооҕо, норуот маастара Елизавета Осипова бэйэтин илиитинэн тутан-хабан атах таҥаһын оҥорор — сып-сылаас унтуулары тигэр, улларар. Дьон махталын, биһирэбилин ылыан ылар.
Бу талаана, сатабыла киниэхэ ийэтиттэн удьуорданан бэриллибит уонна билигин ону кини бэйэтэ салгыы сайыннаран харыстаан илдьэ сылдьар.
— Миигин Тупсууна диэнинэн билэллэр, — диэн бүтэр-бүппэт кэпсээнин саҕалыыр Елизавета Николаевна. — 1983 сыллаахтан сөбүлүүр дьарыгым — иистэнии. Оҕо сааһым умнуллубат күннэрэ билигин даҕаны харахпар көстөн кэлэр.
Ийэм Алексеева Марфа Михайловна иистэнньэҥ этэ, унтуу тигэн улларарын оҕо эрдэхпиттэн сэргии көрөммүн илии-атах буолан көмөлөһөөччүбүн. Ол эрэ буолуо дуо, түүлээхтэн бэргэһэ, аныгылыы түбүтүөйкэтигэр тиийэ тигээччи.
Төрөппүттэрбэр бастакы кыыс оҕо буоламмын, кыптыый тутар үөрүйэхпинэн, матырыйаалы аан бастаан илиибэр ылан быһа кырыйбыппын ийэм мөхпөккө эрээри куукула таҥаһын быһан биэрбитэ. Дьэ ол онно илиибэр саптаах иннэни туппут күммүттэн иискэ умсугуйуум саҕаламмыта. 15 сааспар массыынаннан маҥнайгы ииспин тикпитим.
Сыыйа таба, тайах тыһыттан унтуу тигэн, салгыы аны имитэргэ ылсан, өссө өбүгэм үгэһин үөрэтэн тыһы эмэҕинэн имиттэххэ хаачыстыбата үчүгэй буоларын билбитим.
Киһиэхэ илиитигэр талааны, дьоҕуру айылҕа бэйэтэ биэрэр. Ол гынан киһи аайы мээнэ биэрбэтин, миигин үрдүкү айыыларым оруу көрөн биэрбиттэрин туһаҕа таһаарарым бу дьол. Киһи таптыыр идэтин бэйэтэ суоллаан булар. Онтугар ытарчалыы ыллараҕын эбит. Дьоммор-сэргэбэр билиҥээҥҥэ диэри илиибин араарбакка унтуу тигэбин, улларабын.
— Унтууну ылбычча киһи барыта тикпэт. Эбиитин күнү күннүктээн төҥкөйөн олорон түү быылыгар үлэлиэххэ наада, сылаалаах дии саныыбын.
— Кырабар көрбүт-истибит буоламмын хара маҥнайгыттан барыта сатанан испитэ. Аан бастакы тикпит унтуум ыт тыһыттан юфта унтуу этэ. Ол тапталлаах эһэбэр Никифоров Михаил Алексеевичка анаан тигэн улларбыт унтуум. Эһэм үөрбүтүттэн алҕаабыта: «Уус идэбин күндү сиэним салҕыы сайыннаран ис», — диэбитэ. Тупсууна диэн кини аат иҥэрбитэ. Тупсаҕай кыыс тупсан олоруо диэн.
Эһээ оҕото этим, эһэбин олус күндүтүк саныыбын. Кини курдук мындыр өйдөөх киһиттэн сыдьааннаахпыттан үөрэбин, кини эппит суолунан сырдыгы, кэрэни эрэ батыстым. Эһэм алҕыаҕыттан ыла олоҕум суола тыргыллан, ис санаабыттан айар дьоҕурум сайдан талааным арылыннаҕа дии саныыбын.
Биһиги курдук томороон тымныы кыһыннаах дойдуга саамай киһиэхэ суолталааҕа доруобуйата. Атах таҥаһа, сылаас унтуу кыһын олус наадалааҕын бары билэбит. Бу сыллар тухары улахан дьоҥҥо, оҕоҕо хайдах баҕарар таба тыһыттан, өрөҕөтүттэн имитэн, тигэн улларан аҕай кэллим. Сакааска эрэ тигэбин. Элбэх ыалы хааччыйан, дьиэ кэргэнинэн барыларын унтуулаан махталларын ылбытым. Бэйэлэрэ дьарыктаныан баҕалаахтарга көрдөрөн, быһааран, эдэр оҕолору бэйэм ииспэр үөрэтэлээн билигин аны кинилэр дьиэ кэргэттэрин бэйэлэрэ хааччыйаллар. Ол онтон киһи үөрэр эрэ.
— Удьуордаан илиибитигэр сатабыллаахпыт диэтиҥ.
— Инньэ диирбэр тиийэбин. Бииргэ төрөөбүттэр түөрпүт, быраатым мас ууһа, балтыларым биирэ фельдшер, орто балтым бухгалтер. Бэйэм учуутал үөрэҕэр үөрэнэ сылдьан бүтэрбэккэ төннөн кэлбитим. Ол да буоллар кэргэним, оҕолорум учууталларыттан үөрэбин. Элбэх оҕолоох ыал ийэтэ буоламмын кинилэргэ көмөм элбэх буоллаҕа.
Оҕолорум кыраларыттан иистэнэрбин көрө улаатаннар миигин бары баппыттар диэхпин сөп. Ким уруһуйдуур, ким ырыаһыт, үҥкүүһүт, бары анал дьарыктаахтар. Кыра эрдэхтэриттэн туохха дьоҕурдаахтарын көрөн, ыйан биэрбит идэлэрбитин таланнар бары анал үөрэхтэнэн билигин миэхэ махтаналлар.
Аны сиэннэрбин талааннарын арыйалларыгар көмөлөһөн араас куруһуоктарга сырытыннартыыбын. Сиэннэр НПК-ҕа мэлдьи ситиһиилээхтик кытталлар. Улахан сиэним 4 кылааска үөрэнэ сылдьан унтууну хайдах тигэллэрин туһунан суруйан кыттан 1 миэстэ буолбута, билигин 8 кылаас.
Мин аҥардас атах таҥаһынан эрэ дьарыгырбаппын. Ханнык баҕарар араас өҥнөөх саптан баайабын, бэргэһэттэн пуловерыгар тиийэ. Ыал ийэтэ буолан баран кус түүтүттэн оҕолорбор уһуйааҥҥа көбүөр оҥорон биэрбитим. Кыргыттарым эмиэ баайаллар, уолаттар да хаалсыбаттар, сиэннэр эмиэ дьоҕурдаахтар.
— Дьэ аны дьиэ кэргэниҥ туһунан сиһилии кэпсэтиэххэ.
— Биһиги дьиэ кэргэн 4 оҕолоохпут: 2 кыыс, 2 уол. Бары идэлээхтэр, үлэлииллэр. Аҕабыт Осипов Аркадий Петрович Чаппанда оскуолатыгар 43 сыл физкултуура учууталынан үлэлээн быйыл тохтоото. СӨ үөрэҕириитин уонна спорт туйгуна, физическэй култуура туйгуна. Бэйэтэ тустуук этэ, Красноярскайдааҕы техникуму бүтэрбитэ. Иллэҥсийдэҕинэ булка сылдьарын туохха да биэрбэт.
Улахан кыыһым Елена Аркадьевна психолог идэлээх, 3 уолаттардаах, Ньурба гимназиятын үөрэнээччилэрэ. Иккис уолум Алексей үрдүк охотовед идэлээх. Биир уол оҕолоох. Орто уол Петр Чурапчытааҕы физкултуурунай институту бүтэрэн бастаан Маар оскуолатыгар физругунан, онтон Антоновкаҕа, 2 №-дээх оскуолаҕа учууталлаан баран билигин «Пегас»-ка үлэлиир. Депутат буолан дьонун-сэргэтин туһугар сүүрэр-көтөр. Хайыһар тренэрэ, үөрэппит оҕолоро хайыһарга өрөспүүбүлүкэҕэ, бүтүн Арассыыйаҕа билиннилэр. Кэргэнэ Сардаана Алексеевна идэтинэн алын сүһүөх кылаас учуутала, 4 оҕолоро оскуола, уһуйаан иитиллээччилэрэ. Петр баҕаран туран иискэ сыстан эрэр, ыйыталаһан билсэр.
Саамай мурун бүөтэ кырачаан кыыспыт Айсена култуура үөрэҕин бүтэрэн ырыаһыт аатын ылан айар-тутар. Кыратыгар кыраныысса таһыгар тахсан 10-ча куораты кэрийэн сахатын удьуор ырыатын ааттатан кэлбитэ, үгүс биһирэбиллээх, бириистэрдээх. Кэргэнэ Михаил Кутана эмиэ талааннаах ырыаһыт, тамада, үс кэрэчээн кыргыттардаахтар. Билигин Тулагыга култуура дьиэтигэр идэлэрин үлэлии сылдьаллар. Хас сыл түмүгэр «Дьиэ кэргэн алыптаах ырыаларыгар» ситиһиилээхтик кытталлар.
— Ииһиҥ таһынан эн өссө хоһоонньутунан биллэҕин.
— Талаан удьуортан бэриллэригэр итэҕэйэбин. Ийэм тойуктуур, оһуохайдыыр, Дархан этээччи этэ. Онон да буолуо, ыллыыбын, хоһоон хоһуйабын, оҕолорум, сиэннэрим бары ыллыыллар, аҕабыт эмиэ ырыа куттаах.
Хоһоону аан маҥнай хоһуйбут күммүн отой умнубаппын. Саас айылҕа тыллар кэмигэр, ньургуһун сибэкки хонууга ситэн турдаҕына ол кэрэни көрөөт, эмискэ хоһоон строкалара өйбөн көтөн түспүттэрэ. Ол аата 1978 сылтан санааларбын сааһылаан хоһооҥҥо хоһуйар буолбутум. Онтон ыла бу дьарыкпын бырахпакка тиийэн кэллим. 2023 сылтан «Айар куттаах хоһоонньуттар», «Сааскы иэйиилэр», «Хоһуйар хоһоонньут» түмсүүлэргэ баарбын. Билигин кырачааннарга анаан кыра хоһооннору айабын. Айар түмсүүлэргэ киирэн баран 80-90 сыллардааҕы «Оҕо сааһым оонньуулара» диэн кинигэ бэлэмнээн таһаартарбытым.
Бэйэм хоһуйбут хоһооннорбуттан 60 страницалаах бастакы кинигэм «Сүрэхтэн тахсаллар иэйиим тыллара» диэн быйыл бэчээттэнэн тахсыбыта. Өссө да эбии таһаартарар былаан баар. Хоһооннорум үксэ оҕолорго аналлаахтар уонна кэрэни, айылҕаны хоһуйабын, тэттик кэпсээннэрдээхпин. Өбүгэлэрим тустарынан кинигэ бэчээттэппитим. Республикаҕа «Кэрэни кэрэхсиир хомоҕой хоһоонньут» уо.д.а. анал аакка хаста да тиксибитим, 5-тэ дипломант буолбутум. Бу соторутааҕыта Учуутал күнүгэр эмиэ дипломант буоллум.
Хоһоонноро киирбит хомуурунньуктар
***
Елизавета Николаевналаах тыа ыалын сиэринэн кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Быйыл 10-тан тахса төбө кыстыкка киирдэ, сылгы эмиэ иитэллэр. 5 саха боруодата ыанар ынахтаахтар, онтулара үүттэрин сыата 5-6 % буолар, биэдэрэнэн үүттээхтэр. Онон итиччэ өлгөм үүтү туһаҕа таһааран кыһыннары Сунтаарынан-Ньурбанан, Чаппандаҕа эмиэ сүөгэйдээн атыылыыллар.
Сайыҥҥы өттүгэр быыппах, суорат, творог, иэдьэгэй, күөрчэх оҥостон тото-хана сииллэр. Ордорун эбии дохуот киллэрээри атыылыыллар. Быйыл Елизавета Николаевна улахан кыыһыгар Ньурбаҕа кыстыы киирэн ииһинэн хоннохтоохтук ылсан үлэлээн эрэр. Сүөһүлэрин аҕалара улахан уолунаан көрөллөр.
Осиповтар сайын аайы өссө биир дьарыктаахтар, кирпииччэ үктүүллэр. Улахан уол онно сыстаҕас, сиэннэр бары көмөлөһөллөр. Бу сылын аайы сайыҥҥы дьарыктара. Манна өссө күргүөмүнэн окко туруналларын эбэн кэбиһиҥ. Отторугар оҕолуун-сиэнниин сылдьан 17 түгэх түһэрэллэр, оту мэлдьи күөхтүү ылаллар. Быйыл 30 киилэ моонньоҕон, 50 киилэ хаптаҕас атыылаан дьиэ кэргэн дохуотун хаҥаттылар.
Оҕуруоттаахтар, хаппыыста, оҕурсуу, кабачок, клубника арааһыттан үүннэрэллэр. Быйыл арбуз боруобалаан олордубута сиппит. Күһүн хас биирдии хаһаайка курдук эрдэттэн соҕотуопкалыыр, маринуйдуур, компот оҥорор. Сылын аайы оҕуруот аһыттан салаат арааһыттан саҕалаан барыанньатыгар тиийэ хаһааналлар. Барыта оҕолор, сиэннэр тустарыгар.
— Дьиэ кэргэн оҕону кыра эрдэҕиттэн батыһыннара сылдьан көрдөрөн үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэтэрэ быдан көдьүүстээх, — диир Елизавета Николаевна-Тупсууна. — Үлэҕэ сыстаҕас буолаллар. Сиэннэрбитин эмиэ ол курдук такайабыт. Оҕолорум, сиэннэрим күннээҕи олоххо ситиһиилэрэ — барыбыт ситиһиибит. Олохпут дьоло, үөрүүтэ бу манна сытара буолуо дии саныыбын.
Дьэ ити курдук эргиччи дэгиттэр талааннаах ыал ийэтин кытта билсибиппин эһиэхэ кыратык сэгэттим.
Лариса ДОРОФЕЕВА
***
Кырачаан оҕотук сааспар
Ийэм түһэҕэр олордон,
Намыын илиитигэр кууһан,
Аргыый аҕайдык таптайар…
Нап-намыын куолаһынан
Тойук тылын таһааран,
Эн илбистээх алыптаах,
Тылыҥ дорҕооно тиһиллэр…
Көй салгыҥҥа куустаран
Оҕо куппар биэрдэҕиҥ,
Сымнаҕастык алгыстаан,
Алы гынан туойдаҕыҥ…
Ону салҕаан хоһуллар хоһооммор
Ийэм таптаан туойбут,
Тойуктаах туонатыгар,
Кыттыгастаах буоллаҕым…
***
Ойуур тыабыт
Көмнөх хаарга куустаран
Түлүк уутун биһигэр
Сытар бэркэ иһийэн.
Хаһан эрэ хам-хаадьаа
Арай суорбут хаһыыта
Салгын ньуурун хамсатан
Сэргэхситэр чуумпуну.
Сиккиэр тыалбыт сэрэнэн
Иэйии тылын сипсийиэ,
Хатыҥ онтон уһуктан
Хаарын ыһыа, оонньоһуо.
Иһийиини харыстаан
Үөмэр-чүөмэр үктэнэн
Тоҥуу хаарга уйдаран
Маҥан куобах чөкөөлүө.
Өйдөөн иһит чуумпуну
Кини кэпсиир кистэлин
Алаас, сыһыы аайытын
Кыһыҥҥы тойугун.
***
Халлааммыт тымныйда
Кыс хаара түһэн,
Аргыардаах тымныытынан,
Хам ыллар ылан иһэр…
Тымныыга киһи тыына
Сып-сырылас бурҕаҥныыр,
Күндү таас муосталары,
Күөллэргэ, өрүстэргэ тутар…
Аныгы бөһүөлэк кэрэтин
Хаар кыыдамнаан кыттыһар,
Сырдыгынан кутар,
Сандаарыйа кылбаҥныыр…
Ойуу кырыа мандарын
Ойуур чараҥ таҥнар,
Киһи аймаҕы үөрүүгэ ыҥыран,
Кэрэмэн аартыгын арыйар…
Тупсууна