Саха омуга түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит сиэрин-туомун саамай өрөгөйө – Ыһыах буолар.
Аар Айыылар сир-уот, от-мас муҥутаан тыллан, силигилээн турар кэмнэригэр сиргэ чугаһыыллар диэн, ол кэмҥэ кинилэргэ анаан ас-үөл амтаннааҕа тардыллар, айах тутан айхалланар. Сиэр-туом муҥутуур чыпчаала — Алгыс буолар. Айыылартан, Айылҕаттан күүс-күдэх ылыы, ситими бөҕөргөтүү, сүгүрүйүү, махтаныы. Үрдүк айыыларга анаан, кинилэр иннилэригэр киэргэнэн-симэнэн киириллиэхтээх.
Ыһыах күн ырыа-тойук, үҥкүү-оонньуу айыылар көрүүлэригэр диэн буолар. Алгыс Үрдүкү Айыылары кытта алтыһар Ытык кэм. Айыыларга, Айылҕаҕа, өбүгэлэрбитигэр ытыктабыл бэлиэтэ диэн өйдөбүллээх. Онон сахалар сиэрбит-туоммут, алгыспыт, тылбыт-өспүт, майгыбыт, дьарыкпыт, айылҕаны кытары ситиммит — бу барыта өбүгэлэрбит биһиэхэ кэриэс-хомуруос гынан хаалларбыт сүдү баайдара-дуоллара буоларын умнарбыт табыллыбат, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэ туруохтаах, тутуһуллуохтаах.
Таркаайы нэһилиэгэ төрүттэммитэ 190, Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэтэ тэриллибитэ 130 сылларыгар анаммыт үбүлүөйдээх ыһыах бэс ыйын 23 күнүгэр буолан ааста. Ньурба оройуонугар Таркаайы нэһилиэгэ биир кырдьаҕас, баай историялаах түбэ буолар. Муоһааны эбэ соҕуруу эҥээригэр түөлбэлээн сытар.
Былыр-былыргыттан үгэс быһыытынан ыһыаҕы алгыһынан аһаллар. Ыһыах алгыһын бэйэбит кыыспыт Иннокентьева Алиса Михайловна ыытта, саха эмчитэ, аар Айыы итэҕэлин 11-с кэрдиистээх алгысчыта, Юнеско иһинэн үлэлиир Аан дойдутааҕы норуоттар медицинэлэрин ассоциациятын магистра, үлэ бэтэрээнэ, Ньурба улууһун, Таркаайы, Акана нэһилиэктэрин Бочуоттаах олохтооҕо, “Гражданскай килбиэн” анал бэлиэ хаһаайына.
Аал уотун уматан, арыылаах алаадьынан айах тутан, кини нөҥүө Үрүҥ Аар Айыылар ааттарын ааттаталаан ааттаһар-көрдөһөр алгыһы, биир тылы сыыһа саҥарбакка, дьон-сэргэ астынарын курдук алҕаата. Олорор эбэтин иччитин, эргэнэ хара тыа иччитин, сир-дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну, от-мас иччилэрин Эрэкэ-дьэрэкэ оҕолору, сирдээҕи үтүө иччилэри барыларын арыылаах алаадьынан, уохтаах кымыһынан ыһыах ыһан айах тутта, дьоллоох олоҕу көрдөстө.
Ыһыах аһыллыыта санаа хоту буолла. Үбүлүөйдээх ыһыах буоларын аныгы үйэ аан ситимин көмөтүнэн истиһэн, ыҥырсан, бэл, ыраах Халыматтан, Намтан, Чурапчыттан, Амматтан, Тааттаттан, Өлөөнтөн, Бүлүү бөлөх оройуоннарыттан, Дьокуускай куораттан, чугаһынааҕы нэһилиэктэртэн элбэх ыалдьыт кэлбит, онон туох да хара баһаам дьон-сэргэ тоҕуоруһа мустубута туох да дьикти. Айылҕабыт барахсан анаан үтүө күнү бэлэхтээтэ, мустубут дьон сүргэтэ көтөҕүлүннэ.
Ыһыах тэрээһинэ, киэргэтиитэ аһара үчүгэй. Саха аһын бастыҥа манна тардыллыбытын дьон-сэргэ кэрэхсээтэ. Уруккуга холоотоххо, билиҥҥи кэм баай-талым олоҕун туоһутунан дьон таҥаһа-саба олус мааны, киэргэл-симэх арааһынан симэммит дьону-сэргэни көрөр бу кэрэтин, кэрэхсэбиллээҕин, бэл мин сааһырбыт киһи сүргэм көтөҕүлүннэ, эгди буола түстэҕим үһү, били саха өһүн хоһоонугар дылы: көҕөн көттөҕүнэ, көппөх оргуйар дииллэринии.
Ыһыахха кэлэн кыттыыны ылбыт ыалдьыттар сүргэлэрэ көтөҕүллэн үтүө-сырдык санааларынан салайтаран, көнньүөрэн, Алгыс тыл аргыстаах, айыы санаа арыалдьыттаах сырыттылар. Дьон-сэргэ, оҕолуун-уруулуун, эдэрдиин-эмэнниин маанытык сахалыы таҥаһы таҥныбыттара бэйэлэрэ сир симэҕин курдуктар. Саха киһитэ ыһыахха сылдьан, ыһыах алгыһын ыллаҕына, сайын кэлбит үтүөтүн, үөрүүтүн этинэн-хаанынан биллэҕинэ астынар, дуоһуйар. Ыһыах саха киһитин уйулҕатыгар дьайыыта олус күүстээх.
Ыһыах аһыллыытын кэнниттэн күүстэригэр-уохтарыгар сылдьар эдэр уолаттар-эрэттэр атах оонньуутугар, хапсаҕайга, мас тардыһыытыгар күрэхтэстилэр. Бу күрэхтэри барытын саха биир биллэр-көстөр спортивнай суруналыыһа, Туймаада Ыһыаҕар ыытыллар “Дыгын оонньууларын” комментатора, “Тэтим” араадьыйа эрэдээктэрэ Николай Бэстиинэп илэ бэйэтинэн кэлэн иилээн-саҕалаан ыытта, эттэ-тыынна, кэпсээтэ-ипсээтэ. Онон доҕор, көрөөччү, ыалдьааччы оонньуулар хара саҕаланыахтарыттан түмүктэниэхтэригэр диэри сэллээн да көрбөтүлэр, түһүлгэ тобус толору.
Сахалыы таҥас көрүүтүгэр, дэгэрэҥ ырыаҕа, оһуохай тылын этиигэ онтон да атын көрүҥнэргэ куоталаһыы арааһа оройуттан тутулунна. Бириистээх миэстэҕэ тиксибиттэр киһи мыыммат бойум бириискэ тигистилэр, кыайыы өрөгөйүгэр куустардылар, дойдуларыгар илии тутуурдаах, өттүк харалаах тарҕастылар. Маннык бойум бириистэри Таркаайыттан тардыылаах, Хатыҥ Сыһыыттан хааннаах бэйэбит ыччаттарбыт буоллулар.
Түгэнинэн туһанан успуонсардаабыт дьоммутугар барыларыгар барҕа махтал буоллун! Биһиги да ыччаттардаах, дойдумсах дьоннордоох эбиппит диэн аҕам саастаах дьон эгди буоллубут, сүөм үрдээтибит. Ыһыаҕынан сиэттэрэн саха омук түмсүүлээхпитин көрдөрдөхпүт. Кыайыылаахтар суон сураҕырыахтара, чиэскэ-бочуокка сылдьыахтара, норуот номоҕор киириэхтэрэ.
Кутуллар көмүс дорҕоон куоластаах Үөһээ Бүлүүттэн кэлбит ыалдьыт оһуохайдаан, бэртээхэй киэҥ түһүлгэни олохтоото, дьон күргүөмүнэн киириитин ситистэ. Оһуохай!.. Үчүгэй да үҥкүү. Саха киһитин сүрэҕин үөрдэр, сылаанньытар, манньытар, чэ быһата айыы үҥкүүтэ, сүргэҥ көтөҕүллэр, чэпчиигин. Үчүгэй этээччилээх оһуохайтан дьон үөрүүтэ-көтүүтэ саҕыллар, күннээҕи бүппэт түбүгэ сиик буолан симэлийэр, онон саха оһуохайа — сүдү күүс! Оһуохайдьыт тойугун дуораана киэҥ дуолга эҥсиллэ дуораһыйдаҕа.
Түөлбэлэринэн сахалыы ас арааһынан ыалдьыттары айах туттулар: үтэһэлээх эт, ис үөрэтэ, кус миинэ, арыылаах саламаат, оттон бурдук ас арааһын этэ да барыллыбат. Ыһыахха кэлбит ыалдьыттар хайаан да тотон барыахтаахтар. Ыһыахха төһөнөн үөрэҕин-көтөҕүн да соччонон сири-уоту үөрдэҕин, алгыһын ылаҕын. Сир-дойду үөрдэҕинэ сир иччилэрэ баран Аан Алахчын Хотуҥҥа кэпсииллэр, оччоҕо быйаҥ, өлгөм астаах сыл ааһар дииллэрэ кырдьаҕастар. Ыһыахха киһи ыраастанар, саамай үчүгэйэ дьону үөрдүү, дьон махталын ылыы.
Бу ыһыахтар кэннилэриттэн сынньана түһэн баран саха дьонугар былыр-былыргыттан от үлэтин былдьаһыктаах кэмэ кэлэр. Икки атахтаах аҕыс ыйдаах амырыын кыһыны этэҥҥэ туоруур инниттэн ходуһаҕа тоҕуоруһуохтара. Былыр кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, Алгыс күүһүнэн алдьаммыт самсанара, тойукпут күүһүнэн тостубут салҕанара, одун халлаан оҥоһуутун күүһүнэн, ытык халлаан ыйааҕын күүһүнэн туойар тойукпут дьоллоох буолбута, этэр тылбыт эмтээх буолбута дииллэрэ.
Илин, арҕаа диэкиттэн итии салгын илгийэн сыһыыларбытыгар, алаастарбытыгар ача отум өрө аста, араас сибэккинэн тэлгэннэ. Ыһыахтан күүс-уох ылбычча күүстээх үтүө санаалаах дьоннорум хороҕор муостаахтарыгар, сыспай сиэллээхтэригэр анаан-минээн охсуулаахтык оттуохтара, күөх быйаҥы сомсуохтара.
Алгыс – былыр-былыргыттан киһи аймах үтүө аргыһа, көмөлөһөөччүтэ, киһи кутун-сүрүн эмчитэ, бөҕөргөтөөччүтэ, олоххор бигэ оҥкулу оҥорооччута буолар. Инньэ гынан, сырдык иэйии сирдьиттэнэн дьиэбитигэр тарҕастыбыт. Маннык үчүгэй, тэрээһиннээх, өлгөм астаах-үөллээх ыһыахтар аны да инникитин буола турдуннар.
Ыһыах тэрээһинигэр үлэлээбит, түбүгүрбүт тэрилтэлэр үлэһиттэригэр, салайааччыларга, кулууп бары үлэһиттэригэр барҕа махтал, нэһилиэк бары түөлбэлэрин олохтоохторугар үгүрүк-сүгүрүк буоллун. Бары маннык нэһилиэкпит баһылыгын тула түмсэн, тутуспутунан сылдьан үлэни-хамнаһы өрө тутуҥ, кыаллыбаты да кыайыахпыт.
Бүтүүбэр Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков алгыһыттан быһа тардан тиэрдэбин:
Орто Дойдум омуннаах туонатыгар,
Аан Дойдум Алгыстаах арҕаһыгар,
Туруу Бараан Дойдум туруктаах иэнигэр
Өҥ олох олохсуйдун! Үтүө майгы туругурдун!
Дьол-соргу тосхойдун! Саргы-дьаалы салалыннын!
Ырыа-тойук дьиэрэйдин! Ырааҕынан тэнийдин!
Оҕо саҥата чаҕаардын! Олох дьоло тубустун!
Ынах сүөһү маҥыраатын! Ыраах сиргэ иһилиннин!
Унаар буруо субуруйдун! Ас-үөл дэлэйдин!
Үп-баай үксээтин! Домм! Домм! Домм!
Николаева Варвара Николаевна, Хатыҥ Сыһыы кырдьаҕас олохтооҕо, сэрии сылларын оҕото.