Вера Григорьевна Соловьева 1942 с. Нам оройуонун Үөдэйигэр Мария Егоровна, Григорий Спиридонович Соловьевтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. 1961 с. Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, «Нам» сопхуос Үөдэйдээҕи учаастагар сүөһү көрүүтүгэр үлэлии хаалар.
2 сыл үлэлээн баран Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун гидромелиоративнай факультетыгар үөрэххэ
киирэр. Үөрэҕин бүтэрбитин кэннэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ Степан Васильев аатынан сопхуоска аныыр. 1968 с. Маалыкайга ананан кэлиэҕиттэн Вера Григорьевна иккис дойду оҥостон үлэлээн-хамсаан, ыал буолан олорор.
Ол саҕана сопхуос дириэктэринэн киэҥ билиилээх, тыа хаһаайыстыбатын иһиттэн билэр олохтоох киһи Николай Иванович Прокопьев үлэлии олороро. Кини от үлэтин чэпчэтэр дулҕалаах сирдэри күүскэ оҥорорго сорук-сыал туруоран биэрбитэ. Оччолорго Ньурба оройуонугар күүстээх «ММС» диэн сири кытта үлэлиир тэрилтэ баара. Салайааччынан зоотехник идэлээх эрээри, энтузиаст-мелиоратор Теленков Илья Дмитриевич, кылаабынай гидротехнигынан Кротов Михаил Константинович бэркэ дьаһанан үлэлииллэрэ.
Сопхуос ол саҕана 5 учаастактаах этэ: Маалыкай, Хатыы, Малдьаҕар, Чуукаар, Өҥөлдьө. Вера Григорьевна ити учаастактар сирдэрин барытын кэрийэн бырайыак оҥорторон үлэ бөҕөнү ыыппыта. Кэлбитин нөҥүө сылыгар
1969 с. саас Малдьаҕар учаастагын салайааччыта Григорьев Николай Акимович атынан сырытыннаран сирин барытын
көрдөрөн уонна Таланда үрэҕин уутун бу алаастарга таһаарыахха диэн сорук туруоран үлэлээбиттэрэ. Вера Григорьевна ити сайын от ыйын устата Нөөлбүктэ диэн сайылыкка ыалга олорон, Таланда үрэхтэн ууну
алаастарга таһаарар сөптөөх хайысхатын булан нивелирнэй кээмэйдээһини оҥорон сопхуос картатыгар бырайыагын
оҥорор.Салгыы «Дальгидрозем» институт нүөлсүтэр ситимнэри бырайыактыыр салаатыгар бигэргэттэрэн үп көрүллэрин ситиспитэ. Ол быһыытынан ПМК мелиоративнай тэрилтэ 2 сыл ханаалларын хаһан буор быһыт
туппута.
1976 с. Таланда үрэҕин уута аан бастаан алаастарын угуттаабыта. Бу барыта 831 гектар этэ. Ити сылтан Малдьаҕар
сүрүн ходуһалара сааскы халаан уутунан нүөлсүтүллэр буолбута.
2 сыл үлэлээн баран Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун гидромелиоративнай факультетыгар үөрэххэ
киирэр. Үөрэҕин бүтэрбитин кэннэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ Степан Васильев аатынан сопхуоска аныыр. 1968 с. Маалыкайга ананан кэлиэҕиттэн Вера Григорьевна иккис дойду оҥостон үлэлээн-хамсаан, ыал буолан олорор.
Ол саҕана сопхуос дириэктэринэн киэҥ билиилээх, тыа хаһаайыстыбатын иһиттэн билэр олохтоох киһи Николай Иванович Прокопьев үлэлии олороро. Кини от үлэтин чэпчэтэр дулҕалаах сирдэри күүскэ оҥорорго сорук-сыал туруоран биэрбитэ. Оччолорго Ньурба оройуонугар күүстээх «ММС» диэн сири кытта үлэлиир тэрилтэ баара. Салайааччынан зоотехник идэлээх эрээри, энтузиаст-мелиоратор Теленков Илья Дмитриевич, кылаабынай гидротехнигынан Кротов Михаил Константинович бэркэ дьаһанан үлэлииллэрэ.
Сопхуос ол саҕана 5 учаастактаах этэ: Маалыкай, Хатыы, Малдьаҕар, Чуукаар, Өҥөлдьө. Вера Григорьевна ити учаастактар сирдэрин барытын кэрийэн бырайыак оҥорторон үлэ бөҕөнү ыыппыта. Кэлбитин нөҥүө сылыгар
1969 с. саас Малдьаҕар учаастагын салайааччыта Григорьев Николай Акимович атынан сырытыннаран сирин барытын
көрдөрөн уонна Таланда үрэҕин уутун бу алаастарга таһаарыахха диэн сорук туруоран үлэлээбиттэрэ. Вера Григорьевна ити сайын от ыйын устата Нөөлбүктэ диэн сайылыкка ыалга олорон, Таланда үрэхтэн ууну
алаастарга таһаарар сөптөөх хайысхатын булан нивелирнэй кээмэйдээһини оҥорон сопхуос картатыгар бырайыагын
оҥорор.Салгыы «Дальгидрозем» институт нүөлсүтэр ситимнэри бырайыактыыр салаатыгар бигэргэттэрэн үп көрүллэрин ситиспитэ. Ол быһыытынан ПМК мелиоративнай тэрилтэ 2 сыл ханаалларын хаһан буор быһыт
туппута.
1976 с. Таланда үрэҕин уута аан бастаан алаастарын угуттаабыта. Бу барыта 831 гектар этэ. Ити сылтан Малдьаҕар
сүрүн ходуһалара сааскы халаан уутунан нүөлсүтүллэр буолбута.
1989 с. Нестер Климович Антонов быыбарга талыллан дириэктэринэн ананан кэлбитэ. Элбэх улахан тиэхиникэлэри
атыылаһан салгыы сири таҥастыыр буолбуттара. К-700, Т-150 тыраахтырдар, онно сөптөөх
ыарахан диискэлэр, булууктар баар буолбуттара. Камаз, Урал диэн 10-нуу туонналаах хас да массыынаны сылгы собуота атыыласпыта. Инньэ гынан суол–мелиоративнай этэрээтэ тэриллибитэ. Салайааччынан Такыров Владимир Николаевич үлэлээбитэ.
Бу бырайыактарын оҥорууга, нивелирдээһиҥҥэ сүрүн үлэтин Вера Григорьевна толорон, 96 км суол оҥоһуллубута. Бары да үлэһит дьон түмсэн Такыров В.Н. салайааччылаах улахан тыраахтырдарга Ушканов Ф.Н., Федоров П.В., улахан
массыыналарга Федоров И.Г., Габышев С.Я., К-700 тыраахтырга Иннокентьев И.А., Т-150 тыраахтырдарга Андреев Б.Н., Соловьев Г.С. бииргэ үлэлээбитинэн астынар, дуоһуйар. «Тиэхиникэни билэллэрэ, сатыыллара, үлэһиттэрэ миигин элбэххэ үөрэппиттэрэ, диэн махтанан этэр.
«Үлэлиир кэммэр үчүгэй салайааччылар, мелиоратордар улахан тирэх көмө буолтара, Попов Юрий Феофанович,
Васильев Борис Гаврильевич, Наумов Николай Иванович уо.д.а. киһи киэн туттар үлэһит дьонноро этилэр», — диэн урукку кэмнэрин иһирэхтик долгуйан туран ахтар-саныыр Вера Григорьевна.
Оройуоҥҥа билигин мелиоратордар штаттара сотуллан, сири кытта үлэ бытааннык барар, сүөһү-сылгы баарын
тухары сир үлэтэ бара туруохтаах этэ диэн хом санаатын үллэстэр.
Вера Григорьевна үөрэммит идэтинэн 23 сыл үлэлээн кэллэ. 1972 с. партияҕа киирэн, сопхуос парткомунан, профсойуус бэрэссэдээтэлинэн 4, парткабинет сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээн, 40-ча сыл үлэ ыстаастаах.
Маалыкайга ыал буолан кэргэнинээн Фрол Константиновичтыын 3 оҕо амарах ийэтэ, аҕата, эһээтэ-эбээтэ, хос эбэээһээ буолан олорбуттара 50-тан тахса сыл буолла. Ыал аҕата, эһэтэ Фрол Константинович УПО-ҕа, сопхуоска өр сылларга суоппардаан, экспедитордаан, биэнсийэҕэ барыар диэри орто оскуолаҕа дириэктэри хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлээбитэ.
атыылаһан салгыы сири таҥастыыр буолбуттара. К-700, Т-150 тыраахтырдар, онно сөптөөх
ыарахан диискэлэр, булууктар баар буолбуттара. Камаз, Урал диэн 10-нуу туонналаах хас да массыынаны сылгы собуота атыыласпыта. Инньэ гынан суол–мелиоративнай этэрээтэ тэриллибитэ. Салайааччынан Такыров Владимир Николаевич үлэлээбитэ.
Бу бырайыактарын оҥорууга, нивелирдээһиҥҥэ сүрүн үлэтин Вера Григорьевна толорон, 96 км суол оҥоһуллубута. Бары да үлэһит дьон түмсэн Такыров В.Н. салайааччылаах улахан тыраахтырдарга Ушканов Ф.Н., Федоров П.В., улахан
массыыналарга Федоров И.Г., Габышев С.Я., К-700 тыраахтырга Иннокентьев И.А., Т-150 тыраахтырдарга Андреев Б.Н., Соловьев Г.С. бииргэ үлэлээбитинэн астынар, дуоһуйар. «Тиэхиникэни билэллэрэ, сатыыллара, үлэһиттэрэ миигин элбэххэ үөрэппиттэрэ, диэн махтанан этэр.
«Үлэлиир кэммэр үчүгэй салайааччылар, мелиоратордар улахан тирэх көмө буолтара, Попов Юрий Феофанович,
Васильев Борис Гаврильевич, Наумов Николай Иванович уо.д.а. киһи киэн туттар үлэһит дьонноро этилэр», — диэн урукку кэмнэрин иһирэхтик долгуйан туран ахтар-саныыр Вера Григорьевна.
Оройуоҥҥа билигин мелиоратордар штаттара сотуллан, сири кытта үлэ бытааннык барар, сүөһү-сылгы баарын
тухары сир үлэтэ бара туруохтаах этэ диэн хом санаатын үллэстэр.
Вера Григорьевна үөрэммит идэтинэн 23 сыл үлэлээн кэллэ. 1972 с. партияҕа киирэн, сопхуос парткомунан, профсойуус бэрэссэдээтэлинэн 4, парткабинет сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээн, 40-ча сыл үлэ ыстаастаах.
Маалыкайга ыал буолан кэргэнинээн Фрол Константиновичтыын 3 оҕо амарах ийэтэ, аҕата, эһээтэ-эбээтэ, хос эбэээһээ буолан олорбуттара 50-тан тахса сыл буолла. Ыал аҕата, эһэтэ Фрол Константинович УПО-ҕа, сопхуоска өр сылларга суоппардаан, экспедитордаан, биэнсийэҕэ барыар диэри орто оскуолаҕа дириэктэри хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлээбитэ.
Волейболу, тенниһи, хайыһары сөбүлээн дьарык оҥостон тэрилтэ, нэһилиэк талыллыбыт хамаандатыгар оонньоон
элбэхтик хамаандатын чиэһин эрэллээхтик, үчүгэйдик көмүскээн кэллэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран аҕа баһылык Фрол Константинович таах олорбот. Ынах, сылгы ииттэн, үүнээйи бөҕөнү үүннэрэн, өрөспүүбүлүкэҕэ, оройуоҥҥа даҕаны тарбахха баттанар үтүө сайылыгы тутан холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ.
Төһө да 70-тан лаппа таҕыстар, аҕыйах хонуктааҕыта сайылыгын баран көрөрбүтүгэр аны улахан иэннээх теннистиир
корт тута сылдьар. Манна туох суоҕуй, итэҕэһэ ол эрэ эбит диэх курдук, аһыыр дьиэ, утуйар дьиэ, булуус, баанньык, кыра, улахан массыына гаражтара, душ, хотон, сылгы тутар сайыннары-кыһыннары туттуллар база, оҕурсуу, помидор парниктара, хортуоска о.д.а. үүнээйилэр бааһыналара, моонньоҕоннорун, малиналарын сирэ о.д.а. Үлэ бөҕө үлэлэммит, киһи көрө үөрүөх, санаата көнньүөрүөх үчүгэй тутуулар, хаачыстыба мааныта. Тыа сиригэр
маннык тэринэн аһаан-таҥнан, үлэлээн-хамнаан үчүгэйдик олоруохха сөбүн дакаастабыла буолар.
Вера Григорьевна үлэлээбит үлэтэ сыаналанан, 1971 с. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Грамотатын ылбыта, үлэ бэтэрээнэ, Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, о.д.а. наҕараадалары ылбыта.
Үс оҕо оҕолоро, сиэннэрэ, өссө хос сиэннэр Маалыкайга кэлэн сайын аайы оттоон, сайылыктарыгар отонноон, сир
астаан дуоһуйа сынньаналлар, сайылыктарын ахтан-санаан кэлэллэр.
Вера Григорьевна түбүктээх үлэтин таһынан үлэлээбит сопхуоһун, сылгы собуотун туһунан хас да кинигэни таһаартарда уонна кэргэнин аймахтарын, төрдүлэрин-уустарын, бэйэтин аймахтарын билсиһиннэрэр
кинигэ таһааран оҕолоругар, сиэннэригэр, кэлиҥҥи көлүөнэ дьонугар дьоһун бэлэх оҥордо.
Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэҕэ мелиорация 75 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһинигэр Дьокуускай куоракка Үс Хатыҥҥа
сылдьан кыттан, бэлиэ ылан үөрэн-көтөн үргүлдьү сайылыгын түбүгэр барда. Онно баран бугул түгэҕэ харбыа, хос сиэннэрин көрсүө, үүнээйитин дьаһайыа турдаҕа…
Бииргэ үлэлээбит дьоһун дьоннорбор үтүө доруобуйаны, этэҥҥэ буолан дьоннорун-сэргэлэрин үөрдэ сылдьалларыгар
баҕарыаҕыҥ.
элбэхтик хамаандатын чиэһин эрэллээхтик, үчүгэйдик көмүскээн кэллэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран аҕа баһылык Фрол Константинович таах олорбот. Ынах, сылгы ииттэн, үүнээйи бөҕөнү үүннэрэн, өрөспүүбүлүкэҕэ, оройуоҥҥа даҕаны тарбахха баттанар үтүө сайылыгы тутан холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ.
Төһө да 70-тан лаппа таҕыстар, аҕыйах хонуктааҕыта сайылыгын баран көрөрбүтүгэр аны улахан иэннээх теннистиир
корт тута сылдьар. Манна туох суоҕуй, итэҕэһэ ол эрэ эбит диэх курдук, аһыыр дьиэ, утуйар дьиэ, булуус, баанньык, кыра, улахан массыына гаражтара, душ, хотон, сылгы тутар сайыннары-кыһыннары туттуллар база, оҕурсуу, помидор парниктара, хортуоска о.д.а. үүнээйилэр бааһыналара, моонньоҕоннорун, малиналарын сирэ о.д.а. Үлэ бөҕө үлэлэммит, киһи көрө үөрүөх, санаата көнньүөрүөх үчүгэй тутуулар, хаачыстыба мааныта. Тыа сиригэр
маннык тэринэн аһаан-таҥнан, үлэлээн-хамнаан үчүгэйдик олоруохха сөбүн дакаастабыла буолар.
Вера Григорьевна үлэлээбит үлэтэ сыаналанан, 1971 с. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Грамотатын ылбыта, үлэ бэтэрээнэ, Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, о.д.а. наҕараадалары ылбыта.
Үс оҕо оҕолоро, сиэннэрэ, өссө хос сиэннэр Маалыкайга кэлэн сайын аайы оттоон, сайылыктарыгар отонноон, сир
астаан дуоһуйа сынньаналлар, сайылыктарын ахтан-санаан кэлэллэр.
Вера Григорьевна түбүктээх үлэтин таһынан үлэлээбит сопхуоһун, сылгы собуотун туһунан хас да кинигэни таһаартарда уонна кэргэнин аймахтарын, төрдүлэрин-уустарын, бэйэтин аймахтарын билсиһиннэрэр
кинигэ таһааран оҕолоругар, сиэннэригэр, кэлиҥҥи көлүөнэ дьонугар дьоһун бэлэх оҥордо.
Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэҕэ мелиорация 75 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһинигэр Дьокуускай куоракка Үс Хатыҥҥа
сылдьан кыттан, бэлиэ ылан үөрэн-көтөн үргүлдьү сайылыгын түбүгэр барда. Онно баран бугул түгэҕэ харбыа, хос сиэннэрин көрсүө, үүнээйитин дьаһайыа турдаҕа…
Бииргэ үлэлээбит дьоһун дьоннорбор үтүө доруобуйаны, этэҥҥэ буолан дьоннорун-сэргэлэрин үөрдэ сылдьалларыгар
баҕарыаҕыҥ.
Анна САВВИНОВА, Маалыкай